Warning: session_start() [function.session-start]: open(/tmp/sess_bnpukda6e2pdmd7anb71q2n4j6, O_RDWR) failed: Disk quota exceeded (122) in /home/bichkhe/public_html/home.php on line 1
TRANG THƠ BÍCH KHÊ - NƠI GẶP GỠ CỦA NHỮNG NGƯỜI YÊU THƠ BÍCH KHÊ

          DIỄN ĐÀN VĂN NGHỆ
 
THANH THẢO VÀ CON ĐƯỜNG THƠ MỚI SAU 1975

                                                                                              Nguyễn Thị Ngọc Trâm

 

1.1. Thanh Thảo – Một cuộc đời thơ

 

1.1.1. “… Chúng tôi đã đi không tiếc đời mình

 

       (Nhưng tuổi hai mươi làm sao không tiếc)

 

        Nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì còn chi  Tổ quốc

 

        Cỏ sắc mà ấm quá, phải không em..?”

 

 

 (Những người đi tới biển Thanh Thảo)

 

 “Tuổi hai mươi” là quãng đời xanh quý giá nhất của một con người, đã được tự nguyện hiến dâng vì độc lập tự do của tổ quốc, mà không hề chờ đợi bất kì sự tri ân, tri công nào. Lời bộc bạch chân thành của nhà thơ mặc áo lính Thanh Thảo, thực sự đã để lại một ấn cảm mạnh mẽ với bao lớp độc giả của phong trào thơ trẻ trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Nếu như, thơ Phạm Tiến Duật được coi là “mối tình đầu” của thơ chống Mỹ, thì thơ Thanh Thảo là “cách ứng xử đúng mực” sau “mối tình đầu” ấy. Cùng với Nguyễn Khoa Điềm, Nguyễn Duy, Hữu Thỉnh, Xuân Quỳnh… Thanh Thảo đã góp phần tạo nên và hoàn thiện gương mặt của thế hệ thơ trẻ thời chống Mỹ. Sau đại thắng mùa xuân 1975, Thanh Thảo vẫn là “người làm vườn” cần lao trên thửa ruộng thơ ca của đời mình. Thơ Thanh Thảo trên chặng đường này là một hành trình trăn trở của sự kiếm tìm và đổi mới tư duy nghệ thuật trong giai đoạn mới của VHVN.

 

Thanh Thảo là “người làm nghề có ý thức về nghề” và như một lẽ tất yếu, Thanh Thảo nghĩ về thơ, khát khao kiếm tìm bản chất của nghệ thuật thơ ca. “Cách Thanh Thảo làm thơ cũng không khác cách Nguyễn Tuân làm cho tùy bút trước đây, Nguyễn Đình Thi làm chi thơ ca và kịch, Nguyễn Huy Thiệp làm cho truyện ngắn” (48;257). Thanh Thảo hiểu rõ làm thơ là chạm đến thế giới tâm hồn – một tiểu vũ trụ mênh mông, bí ẩn và tôi tin mãi mãi con người là bí mật, mãi mãi chúng ta không đi hết bản thân mình (Gửi I.U. Bônđarep). Với Thanh Thảo, thơ ca không chỉ là sự sáng tạo mà nó đã trở thành một nỗi niềm day dứt, trăn trở và ám ảnh suốt cuộc đời…

 

Sau lần lỗi hẹn với bạn đọc bởi một “bài thơ rất hay nhưng mà xót xa quá” – Chế Lan Viên/1972, năm 1974 Thanh Thảo đã được nhắc đến trên thi đàn với tập thơ “Dấu chân qua trảng cỏ” và đặc biệt là sau tập trường ca “Những người đi tới biển”- 1977 và “Những ngọn sóng mặt trời”-1981, vị trí của Thanh Thảo trong VHVN đã được xác lập. Tập thơ “Khối vuông rubíc” là bước chuyển biến quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của Thanh Thảo, anh đã tìm được lối ra cho những cơn xuất hứng, dù ngắn ngủi nhất. Trên con đường mới, sáng tác của Thanh Thảo tiếp tục nở rộ với những tập thơ và trường ca như: “Đêm trên cát”, “Từ một đến trăm”, “Bạch đàn gửi bạch dương”, “Tàu sắp vào ga”, “Trò chuyện với nhân vật của mình”, “Cỏ vẫn mọc”… Ngoài ra, Thanh Thảo còn là một cây bút sắc sảo với một số tập tiểu luận phê bình như: “Ngón thứ sáu của bàn tay”, “Mãi mãi là bí mật”, “Trò chuyện với dòng sông”

 

1.1.2. Với gia tài khá đồ sộ là những tập thơ, trường ca và tiểu luận phê bình của Thanh Thảo, có thể kết luận rằng: nghệ thuật là một chủ đề tư tưởng lớn trong sáng tác của anh sau năm 1975. Là nhà thơ có ý thức sâu sắc về nghệ thuật, về sứ mạng của người nghệ sĩ và luôn khát khao mở đường, Thanh Thảo bày tỏ quan niệm nghệ thuật thơ rõ nét trên ba phương diện thẩm mỹ, bản chất và hình thức.

 

Về mặt thẩm mỹ, Thanh Thảo tìm đến cái đẹp “thô sơ và hực sáng” trong vô vàn vẻ đẹp khác vốn có của cuộc sống này. “Thô sơ” trước hết là vẻ đẹp tiềm ẩn trong những gì giản dị nhất, mộc mạc nhất và đời thường nhất. Có khi đó chỉ là “tiếng gà bất chợt vang lên “bên bờ kinh hoang tàn” để khẳng định sự sống, là “ánh sáng bí ẩn của “búp xà lách” xanh non như một sự khởi đầu, là “hoa nhài tinh khiết, thơm một cách tự tin” giữa chợ đời xô bồ, là “tiếng khóc tiếng cười tan rất mau” của trẻ thơ để lại cho cuộc đời những dư vị nguyên sơ, thuần phác và trong trẻo. Cái đẹp thô sơ là cái đẹp từ bản chất, không giả dối và chân thành. Phẩm chất thứ hai trong quan niệm thẩm mỹ của Thanh Thảo đó chính là sự “hực sáng” – vẻ đẹp của ánh sáng có sức nóng, bất ngờ, bùng nổ và quyết liệt. Có thể coi đó là khoảnh khắc huy hoàng nhưng có sức soi chiếu và lan tỏa khôn cùng. “Thô sơ và hực sáng” vừa tương phản vừa bao hàm, hòa hợp như vẻ đẹp của hoa cúc đã được tôn vinh trong thơ Thanh Thảo: “đầy dáng vẻ tầm thường đến tuyệt vời tinh tế/ kiêu hãnh vì đạm bạc”. Bên cạnh đó, cái đẹp trong thơ Thanh Thảo còn “lấp lánh chất người”, đó là một vẻ đẹp sáng và thẳng:

 

“Trải qua rét buốt lửa nồng

 

Gia tài còn lại tấm lòng ấy thôi

 

Những người mọc thẳng giữa đời

 

Như rừng dương chắn ngang trời cát bay”

 

                                         (Những ngọn sóng mặt trời – Thanh Thảo)

 

Những con người trong thơ Thanh Thảo đều ít nhiều có phẩm chất của một người nghĩa sĩ, đặc biệt những nhà thơ mà Thanh Thảo cảm phục đều là những nhà thơ rạng ngời vẻ đẹp nghĩa khí, vẻ đẹp của sự xả thân hy sinh vì tự do, vì cái đẹp, như Cao Bá Quát, Nguyễn Đình Chiểu, L.Aragon, F.G.Lorca… Và bản thân Thanh Thảo cũng là một nhà thơ nghĩa khí bởi khát vọng được cống hiến với cuộc đời và nghệ thuật của anh. Có thể thấy, cái đẹp thơ Thanh Thảo là những vẻ đẹp bình thường nhưng cao cả, lặng lẽ mà âm vang. Nó đánh thức cảm xúc, khơi gợi suy nghĩ của người đọc, mở ra đa tầng suy nghĩa của cuộc sống… Nó là “những vệt bùn làm vinh hạnh cho thơ”.

 

Thanh Thảo quan niệm bản chất của thơ “mãi mãi là bí mật”. Có thể ta mãi mãi dò tìm” nhưng “mãi mãi không thể nào chạm đáy”. Anh khẳng định thơ là sự đối lập căng thẳng giữa tâm hồn và không – có – tâm hồn: “Có những tâm hồn cao cả. Có những tâm hồn dằn vặt. Có những tâm hồn vị tha. Có những tâm hồn đớn đau. Nhưng dứt khoát không có thơ cho những kẻ không có tâm hồn”. Nhưng tâm hồn thơ phải mang bản chất chân thành. Đó là sự thành thực của cảm xúc thơ:

 

“Tôi sẵn sàng gặp gió, gặp bão, gặp em

 

Riêng sự hững hờ là tôi không chờ gặp”

 

                                                 (Trăm mảnh gỗ vuông – Thanh Thảo)

 

Đó là cái thành thực lặng lẽ “Ta như cọng bàng vươn lên chầm chậm/ Như hoa móng bò làm dịu mát đường đi”. Thậm chí “anh có thể dối em, nhưng thơ không thể dối” – Sanparp. Đó còn là tính chất vô tư lợi của thơ: “sinh ra từ lao động, thơ là kẻ thù của lười nhác. Sống thật thà vô tư, thơ không sao chịu nổi thói giả dối và vụ lợi” (Trò chuyện với nhân vật của mình – Thanh Thảo). Thơ còn sống bởi những điều giản dị, kì lạ của cảm xúc và sự khám phá bản chất chiều sâu của sự vật hiện tượng. Đối với Thanh Thảo, điều đó là cả một khát vọng trong thơ:

 

Bạn ơi tôi làm sao tới được

 

 Những khoảng rừng nguyên sinh trong tâm hồn bạn

 

 Nơi cành lá um tùm dây leo chằng chịt

 

Lớp lớp rễ ngầm ứa những giọt nước đầu tiên

 

                                                           (Thơ bốn câu Thanh Thảo)

 

Có khi thơ chỉ cần cho một khoảnh khắc nhưng nó có thể đồng cảm, an ủi và nâng đỡ con người trước mọi hoàn cảnh của cuộc sống. Hơn thế, thơ còn lay động và thức tỉnh tâm hồn… Có thể thấy, Thanh Thảo đã thể hiện một cái nhìn vừa khách quan, vừa trân trọng, vừa tự hào về bản chất, chức năng và vai trò của thơ để từ đó, thơ là người giữ ngọn lửa niềm tin để Thanh Thảo và những người làm thơ tiếp tục sáng tạo và cống hiến.

 

Về yếu tố thứ ba trong quan niệm nghệ thuật của Thanh Thảo đó là hình thức thơ. Không có hình thức thì cũng chẳng bao giờ có nghệ thuật. Cách nhìn, cách cảm về thế giới và con người cần có một hình thức tương ứng để biểu hiện. Thanh Thảo đã đưa ra nhiều quan niệm nghệ thuật mới về thẩm mĩ và bản chất thơ… nhưng cách tân mạnh mẽ nhất của thơ Thanh Thảo là trên phương diện hình thức. Anh quan niệm: “Rubíc – đó là cấu trúc thơ” bởi “Tôi xoay những ô vuông. Những sắc màu chưa đồng nhất. Rubíc là trò chơi kỳ lạ. Chúng ta phải vất vả bao nhiêu để sắp xếp những ý nghĩ. Có hàng tỷ cách sắp xếp”. Phải chăng thơ cũng là một trò chơi đầy bí ẩn mà mỗi lần thay đổi, diện mạo thơ lại xuất hiện đầy bất ngờ ? Nhưng điều quan trọng là thơ phải có một trục quay vô hình, đó là điểm tựa để thơ khởi phát và sinh tồn. Vì vậy, cấu trúc, quan niệm về ngôn ngữ, hình ảnh, nhịp điệu, thể loại thơ mang đậm cá tính của một cái đầu tỉnh táo và trái tim lửa cháy, đã làm nên một gương mặt thơ Thanh Thảo không thể trộn lẫn.

 

Cách phát biểu quan niệm nghệ thuật của Thanh Thảo khá đa dạng, nhưng chủ yếu tập trung và tự giác qua ba dạng chính. Thứ nhất, thông qua những sáng tác, Thanh Thảo dùng thơ như là phương tiện, như là đối tượng suy cảm để phát biểu quan niệm nghệ thuật của mình. “Những tráng ca thuở trước / Còn hát trong sách thôi / Những thanh gươm yên ngựa / Giờ đã cũ mèm rồi / Bài ca của chúng tôi / Là bài ca ống cóng…” (Bài ca ống cóng Thanh Thảo)

 

Lời thơ Thanh Thảo cũng là tuyên ngôn nghệ thuật không chỉ của riêng mình mà còn dành cho cả một thế hệ đương thời. Con đường thơ mà những nhà thơ trẻ theo đuổi, nằm ở thế đối lập và tương phản với thơ ca của những thời kỳ trước. Đối với Thanh Thảo, thơ như một đối tượng thẩm mỹ xuất hiện theo cấp số cộng trong sáng tác của anh. Nhưng nàng thơ đỏng đảnh, chẳng chịu ở yên để nhà thơ hoàn thiện bức chân dung, nên Thanh Thảo vẫn mải miết tìm kiếm gương mặt đích thực của thi ca. Thứ hai, Thanh Thảo phát biểu trực tiếp quan niệm nghệ thuật trong những bài báo, những tập tiểu luận bàn về thơ và trả lời người đọc… Dù có thể chỉ bàn tới một hay vài khía cạnh của thơ ca nhưng tất cả đều thể hiện những suy nghĩ nghiêm túc, khao khát tìm kiếm và khái quát về thơ ca của Thanh Thảo. Thứ ba, bàn về thơ người khác cũng là cách Thanh Thảo lựa chọn để bộc lộ quan niệm thơ của mình. Anh đọc, nghĩ và viết về thơ và những nhà thơ trong quá khứ - hiện tại và tương lai… Nhưng dù viết về đối tượng nào thì Thanh Thảo vẫn tiếp cận bằng con mắt kiếm tìm đau đáu “như thỏi nam châm hút tìm những mạt quý kim của bạn hữu đồng nghiệp”. Hơn thế nữa, bàn về thơ người khác là để bộc lộ quan niệm thơ của mình bởi “viết về bạn cũng là viết về mình, viết về những khát khao và được mất của mình”.

 

Thơ Thanh Thảo ẩn sau sự cộng hưởng của những sắc nhọn, những đùa chơi, những mềm mại, là một năng lượng thơ hay nói đúng hơn là một ám ảnh thơ của cả một cuộc đời, mà cho đến bây giờ anh vẫn luôn khao khát đi tìm…

 

1.2. Thanh Thảo – Một con đường thơ mới sau 1975

 

“Thơ hay là chết”? “Chết” trong tâm hồn hay “sống” để được chết cho thơ? Đối với Thanh Thảo, không có một sự lựa chọn nào khác. Nếu Federico Garcia Lorca từng nói: “Khi tôi chết, hãy chôn tôi với cây đàn ghi ta”, thì người ngưỡng mộ ông – nhà thơ Thanh Thảo – cũng sẵn sàng “tử vì đạo”, hiến dâng cuộc đời một cách vô điều kiện cho cuộc hành trình theo đuổi những ám ảnh day dứt về nghệ thuật thi ca.

 

Đổi mới và dấn thân, đó là con đường duy nhất cho các nghệ sĩ chân chính, cho dù đó là con đường mờ mịt, chông gai và đơn độc. Đổi mới trong sáng tác nghệ thuật nói chung đã khó, đổi mới trong thơ lại càng khó hơn. “Thơ vẫn là cái gì mờ mờ ảo ảo, vẫn là cái gì ta vừa bắt được đó lại tuột đâu mất. Thơ vẫn là hình bóng, đôi khi là bóng của bóng nữa” – Thanh Thảo. Và dù có tới được hay không, thì Thanh Thảo vẫn luôn chọn cho mình vị trí tiên phong với tinh thần táo bạo của một bản lĩnh dám dấn thân. “Số phận của một nhà thơ cách tân là luôn phải ở vạch xuất phát. Và luôn phải biết quên”- Thanh Thảo. Bắt đầu với “Dấu chân qua trảng cỏ”, “Những người đi tới biển”, và “Những ngọn sóng mặt trời”… Thanh Thảo đã trở thành một tiếng thơ mới mẻ, ấn tượng trong thơ ca cách mạng Việt Nam. Nhưng vì, “ngoài xa, còn xa nữa”“những nẻo mới, những bụi gai mới, những cạm bẫy mới”, “tự nguyện chìm vào cuộc chiến tranh buồn dai dẳng” và chấp nhận những rủi ro, thua thiệt… Vì điều gì? Nếu không phải vì Thơ? – Tvardopxki, Thanh Thảo đã không dừng lại. Anh là một hiện tượng đặc biệt, vì sau những bước đi ban đầu của mình, Thanh Thảo vẫn không ngừng theo đuổi những dự định sáng tạo mới. Anh sẵn sàng quên đi những gì đã đạt được để trở về điểm xuất phát đầu tiên, để khám phá

 

Sáng tạo và đổi mới là sứ mệnh cay đắng và vinh quang của những người nghệ sĩ chân chính, trong đó có Thanh Thảo. Đối với anh, dấn thân trên con đường sáng tạo không chỉ là ý thức trách nhiệm, là bản lĩnh mà còn là niềm đam mê không thể lý giải. Nhà thơ đổi mới là nhà thơ đang lầm lũi, tự đày ải mình trên “con đường người không khôn ngoan gập ghềnh lầy thụt/ Sao anh không đi con đường đã dọn sạch/ Hành hạ thân mình như thế để làm chi?” (Từ một đến trăm – Thanh Thảo). Tuy nhiên, không thể dừng bước quay lại, vì không thể đành lòng là một kẻ ngủ quên…

 

“Bãi cát, bãi cát dài

 

dù phía trước chân trời mù mịt

 

dù bước chân dẫn về cõi chết

 

không thể không đi”

 

                                         (Những ngọn sóng mặt trời – Thanh Thảo)

 

Có những lúc dường như Thanh Thảo cũng cảm thấy thất bại, đã hoài công vô ích, đau xót và bất lực:

 

 

 

“Con chim quyên lỡ vận

 

 lang thang trên mặt đất

 

tiếng kêu sao nghẹn ngào

 

 ta đã phí hoài quá nhiều sức lực

 

gót chân mòn những bước không đâu”

 

                                                       (Đêm trên cát – Thanh Thảo)

 

 Và cái giá phải trả cho đổi mới thật đắt. Đó không chỉ là đau khổ, là hiểm nguy như “trước mõm chó, trước vó ngựa” mà còn có thể còn là cái chết “tóc bạc trắng chờ lưỡi dao – chưa – biết – bao – giờ – đến”… Nhưng Thanh Thảo vẫn “ném thơ của mình vào thác xiết”, sẵn sàng trả bất cứ giá nào để nhích lên dù chỉ một bước trên còn đường sáng tạo và tự hào vì được là người mở đường “dù phải húc đầu vào đá, để mở cửa”,“những con còng không hối tiếc, đã mở những con đường bí mật giữa mênh mông”. Thanh Thảo có đủ niềm tin vào con đường mình đã chọn, vì như nhạc sĩ tài hoa Văn Cao đã nói: “Người ta yêu những người cố mở đường mà thất bại, yêu những người biết thất bại mà dám mở đường. Bởi vì những người đó đã nghĩ đến sự tiến bộ của nghệ thuật”.

 

Làm nghề, yêu nghề, trọng nghề, khát vọng với nghề và dám hy sinh vì nghề, Thanh Thảo đã tự nguyện dấn thân, tự nguyện đốt cháy mình để “sống” và “chết” cho thơ. Nếu không có những người khao khát được xuyên phá, sẵn sàng là cảm tử quân vì nghệ thuật, làm sao chúng ta có thể tiến lên?

(Trích Luận văn Thạc sĩ)

 

Các bài khác:
· AQ - KẺ MANG BẢN NĂNG CỦA NHÂN LOẠI
· THƠ KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ QUA MỘT CHUYÊN LUẬN
· NGUYỄN HUY TƯỞNG QUA NHỮNG TRANG NHẬT KÝ CUỐI ĐỜI
· CHỨNG TỪ THANH TÂM TUYỀN
· NGHĨ NGỢI BÊN MỘ CỤ NGUYỄN DU
· ĐỖ TRUNG LAI KỂ CHUYỆN TÌNH CỔ LOA BẰNG THƠ
· BÀI TÙY BÚT ĐẦY NƯỚC MẮT
· ĐẾN CHÀO 'THI NHÂN VIỆT NAM' CUỐI CÙNG
· LÝ LUẬN TIỂU THUYẾT QUA CÁI NHÌN CỦA MỘT NHÀ VĂN
· AKHMAĐULINA - NGƯỜI PHỤ NỮ ĐƯỢC SINH RA BẰNG THƠ
· TRUYỆN NGẮN - ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI
· THƠ TRƯƠNG ĐĂNG DUNG - THẾ GIỚI VÀ NHỮNG LÁT CẮT SIÊU THỰC
· CÔ GÁI SƠN TÂY VÀ ANH LÍNH BINH NHÌ
· NHÀ VĂN SƠN TÙNG VÀ NGƯỜI YÊU NGUYỄN TẤT THÀNH
· 30 NĂM PHÁT TRIỂN 'TINH THẦN MỸ HỌC' CỦA THI CA TRUNG QUỐC
· LÂM QUANG MỸ - NGƯỜI HÁT RONG CỦA THI CA
· CHẾ LAN VIÊN NHƯ TÔI BIẾT
· CHÙM TRUYỆN CỰC NGẮN CỦA HOÀNG NGỌC TRÚC
· CÁC NHÀ VĂN VIỆT NAM BẮT ĐẦU LÊN TIẾNG VỀ CHUYỆN… THẾ SỰ
· NGHIÊM THỊ HẰNG - NGỜ ĐÂU CHƯA HẾT NỖI ĐAU NHÂN TÌNH

 

  
Gia đình Bích Khê   

Warning: Unknown: open(/tmp/sess_bnpukda6e2pdmd7anb71q2n4j6, O_RDWR) failed: Disk quota exceeded (122) in Unknown on line 0

Warning: Unknown: Failed to write session data (files). Please verify that the current setting of session.save_path is correct (/tmp) in Unknown on line 0