DIỄN ĐÀN VĂN NGHỆ
 
SÔI ĐỘNG THƠ VIỆT NAM NĂM 2010

                                                                                                               Inrasara

 
 
 
 
 

"Trầm lắng Thơ năm 2010" là tít bài trả lời phỏng vấn trên báo Điện tử Tổ quốc, ngày 4-12-2010. Ở đó, Trần Quang Quý, Ủy viên Hội đồng Thơ của Hội Nhà văn Việt Nam (2010-2015) phát biểu: "Năm 2010 có vẻ các tác giả trẻ ít xuất hiện so với những năm trước. Thời kỳ những năm 90 đến đầu năm 2000, một loạt những cái tên như Phan Huyền Thư, Vi Thuỳ Linh, Nguyễn Vĩnh Tiến, Văn Cầm Hải… tạo được không khí và giọng điệu mới. Còn giờ thì các tập thơ cứ đều đều, có lẽ phải trông chờ ở lớp trẻ".

 

 

 

Với thao tác "ngoảnh lại", không khó nhận ra cái được ở vế trước, riêng vế sau thì rất xứng đáng để… xem lại! Hỏi anh đã quán xuyến hết thơ tiếng Việt 10 năm qua chưa? Anh đứng ở góc độ nào để nhìn nó? Nhìn thơ hôm nay qua hệ mĩ học nào? Với tôi thì khác. Hoàn toàn khác. Khi văn chương mạng phát triển ồ ạt, khi không ít người làm thơ - mới lẫn cũ, đã hay chưa thành danh - xu hướng chọn xuất hiện ngoại biên, khi thơ không chỉ dừng lại ở hình thức in giấy, vân vân… thì thơ đã khác. Nó buộc chúng ta nhìn nhận bằng cách khác, với thái độ khác, qua tâm thế khác.

 

 

 

Riêng hai năm qua thôi, thơ tiếng Việt đã trình diện bao nhiêu khuôn mặt sáng giá: Jalau Anưk (sinh 1975), Nguyễn Thị Thúy Quỳnh (1979), Lê Hưng Tiến (1981), Tuệ Nguyên (1982), Lam Hạnh (1983), Đoàn Minh Châu, Tiểu Anh (1984), Nhã Thuyên (1986), Bỉm (1987), Du Nguyên (1988), Lưu Mêlan (1989), Đỗ Trí Vương (1990); cả người viết thuộc thế hệ trước nhưng xuất hiện như nhà thơ lần đầu tiên với tác phẩm thơ đầy dấu ấn sáng tạo, như: Lê Anh Hoài (1966), Phan Thị Vàng Anh (1968), Lê Hải (1959), Nguyễn Viện (1949), Vũ Thành Sơn (1955), Phạm Tường Vân…

 

 

 

Thử điểm qua sôi động của thơ Việt Nam năm qua.

 

 

 

Mở màn đầu năm 2010, phải kể đến Thơ đến từ đâu? của Nguyễn Đức Tùng, tập hợp các bài phỏng vấn 25 nhà thơ, do nhà xuất bản Lao động in cuối năm 2009, phát hành đầu năm sau, đã gây xôn xao dư luận văn giới, cả trong lẫn ngoài nước. Sau buổi ra mắt sách tại L’Espace Trung tâm văn hóa Pháp ở Hà Nội vào tháng 2, vấn đề lại được xới lên lần nữa. Rồi lây lan sang cả chuyện ngoài văn chương. Chắc chắn đây là tác phẩm về thơ được bàn đến nhiều nhất trong suốt thập niên qua. Tập trung xung quanh thái độ trí thức của nhà văn vậy thôi, chứ chưa đề cập vào chủ đề chính của Thơ đến từ đâu? Là chuyện rất đáng được dành cho cuộc tranh luận chuyên sâu. Nhưng chúng ta cứ quanh quẩn ngoài lề. Nên, khi ấn phẩm lần nữa tái ra mắt ở Hội thảo thơ tại Festival Huế vào buổi chiều 6-6-2010, nó gần như bị chìm nghỉm. Âu cũng là cách nhà văn ta ứng xử với nhiều vấn đề văn chương lâu nay.

 

 

 

Sau đó sự rộn rịp của Thơ Trình diễn được trình diễn ở Văn Miếu - Hà Nội nhân Ngày Thơ Việt Nam, là một sự kiện. Sự kiện này được tiếp diễn tại Festival thơ Huế bốn tháng sau đó với sự góp mặt của các nhà thơ trẻ đến từ Sài Gòn, Hà Nội và Ninh Thuận. Suốt hành trình đó, Lê Anh Hoài là nhân vật nổi bật với cách trình diễn độc đáo, nhiều ẩn ngữ mời gọi diễn giải. Vùng đất kinh kì tưởng dè dặt với cái mới nhưng đã rất mở, trong khi Sài Gòn vốn là đất văn nghệ tự do lại cấm tịt loại hình thơ này khi nó còn trứng nước. Sức mạnh của ngôn từ được lên chương trình tại TP Hồ Chí Minh ngày 3-8-2007 hứa hẹn sôi động bị cắt vào giờ chót. Rồi Chuyến xe thơ dự định kéo dài mười ngày từ 16-9 đến 26-9-2007 với màn trình diễn thơ xuyên Việt cũng cùng số phận. Thì hỏi làm sao loại hình mới mẻ này có thể nhập được vào dòng chảy văn học nghệ thuật Việt Nam chứ? Ta khoái hô khẩu hiệu "thâu thái tinh hoa nhân loại". Hỏi ta chưa đọc - hiểu 'toàn tập' thì biết đâu là tinh hoa? Chưa bắt tay thử nghiệm thì làm sao biết nó hay tới đâu? Chưa sản sinh ra nhiều thành quả, thì ta có gì cho thời gian đào thải để còn lại cái tinh túy? Nietzsche: "Chỉ có kẻ hành động mới học hỏi được".

 

 

 

Nói đến thơ, không thể không nhắc đến cơ chế sinh hoạt xung quanh thơ.

 

Các hội thảo cấp tập được mở. "Tố Hữu - thân thế và sự nghiệp", "Thân thế và sự nghiệp nhà thơ Chế Lan Viên". Hoặc tầm nhỏ hơn: về Lê Anh Xuân, về Trịnh Thanh Sơn… Mức độ khác nhau, các hội thảo lôi cuốn sự chú ý đáng kể của đông đảo văn giới và độc giả. Thế nhưng hội nghị tầm cỡ nhất trong năm, tốn nhiều tiền của và công sức: Hội nghị quốc tế quảng bá văn học Vịệt Nam ra nước ngoài tổ chức đầu năm 2010 khởi động đầy hứa hẹn, lại biểu hiện sự bất cập. Ở bộ phận văn học trẻ, - nhìn từ góc độ hẹp hơn, về thơ trẻ - không có tham luận nào nêu được với đại biểu quốc tế bằng cái nhìn bao quát và công bình rằng thơ trẻ Việt Nam hôm nay có bao nhiêu dòng chính, mỗi dòng thể hiện được gì, và đâu là tác giả và tác phẩm tiêu biểu đáng chú ý.

 

 

 

Rồi các giải thưởng. Bên cạnh Hội Nhà văn Việt Nam ba năm liền không chọn được tập thơ nào để trao giải thì Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh hai mùa liên tục chọn loài thơ vừa cũ vừa sến để đội cho vương miện; không mất lòng ai lại rất an toàn! Đi giữa hai lằn ranh kia là Giải của Hội Nhà văn Hà Nội, với ngôi hậu được trao cho Cởi gió của Nguyễn Phan Quế Mai - tập thơ chưa có khai phá mới. Trong lúc của công ty tư nhân Bách Việt thì hai tập thơ của tác giả Chăm được chọn trong năm tác phẩm vào chung khảo là Tuệ Nguyên (Những giấc mơ đa chiều) và Đồng Chuông Tử (Mùi thơm của im lặng), là chuyện chưa từng xảy ra; thì ở chiều ngược lại Hội Văn học của Hội Văn học Nghệ thuật các Dân tộc Thiểu số Việt Nam năm 2009, trong mười một tác giả đoạt giải văn học thì có đến bảy là dân tộc… Kinh!

 

 

 

Song hành với giải thưởng các loại là cuộc thi. Cuộc thi văn chương đủ dạng đủ kiểu, từ trung tâm văn hóa lớn cho đến các tỉnh lẻ, ở đó Giải thơ kỉ niệm nghìn năm Thăng Long thu hút nhiều cây bút. Nhưng nó chỉ dừng lại ở đề tài "thầy ra đề trò trả lời", nên khó trông đợi ở đó đột phá sáng tạo. Và thật sự đã không có gì xảy ra, ở đó.

 

Thế nào đi nữa, dù là hội thảo hội nghị hay giải thưởng, cái đích cuối cuối cùng vẫn là tác phẩm. Là tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá một nền văn học trong thời đoạn nhất định. Vào quý 3-2010, xuất hiện hai tập thơ khá sáng giá là Bông & GiấyThơ Kể cùng của NXB Lao động. Trong lúc Bông & Giấy tập hợp nhiều giọng thơ khác nhau của vài thế hệ thơ, ở đó không thiếu các khuôn mặt mới, thì sang Thơ Kể - tập thơ song ngữ Anh - Việt, qua miệt mài không mệt mỏi của nhà thơ Khế Iêm hiện đang sống ở Hoa Kì, thơ tân hình thức vốn bị cho là ngoại lai và ngoại biên đã chính thức nhập vào dòng chảy của thơ Việt đương đại.

 

 

 

Xuất bản trong dòng chính, hai tập thơ Hôm sauĐột nhiên gió thổi của Mai Văn Phấn in cuối năm 2009, đánh dấu một nỗ lực cách tân khác của chính anh trong hành trình thơ Việt. Sự vận động vươn vượt không ngưng nghỉ của nhà thơ này là rất đáng trân trọng. Không hiểu tại sao Giải thưởng hằng năm của Hội Nhà văn Việt Nam lại cứ bỏ sót tên tuổi này. Lạ!

 

 

 

Năm 2010, sinh hoạt văn chương phi chính thống tạo nên dấu ấn đậm bằng hàng loạt ấn phẩm của NXB Giấy vụn ra mắt công chúng rất đáng đọc là: Bài thơ của kẻ yêu nước mình của Trần Vàng Sao, Bài thơ một vần của Bùi Chát, Khi kẻ thù ta buồn ngủ của Lý Đợi, và Trước khi thành giấy vụn của Trúc Ty; NXB bản Tùy tiện phát hành phỤt của Bỉm. Chúng góp phần đáng kể làm cho không khí thơ Việt Nam đa dạng và sôi động hơn.

 

 

 

Cuối cùng là Hiện tượng Lê Vĩnh Tài và Lưu Mêlan. Gọi là hiện tượng, bởi đây là hai tác giả viết mạnh nhất trong năm qua. Ồ ạt và táo bạo. Từ "Thơ" được đánh số 1 đến "Thơ" số 50 cho đến "Làm thơ" 1 đến 16, và còn hứa hẹn nữa… đăng tràn ngập trên Tienve.org, Lê Vĩnh Tài liên tù tì cật vấn quyết liệt cái gọi là thơ và chủ thể làm ra thơ, từ đó đưa thơ va chạm mạnh với thời sự văn học đương thời. Có thể nói, không sự cố, khía cạnh nào của thơ và sinh hoạt thơ đương đại thoát khỏi cái nhìn soi mói của Lê Vĩnh Tài, cái nhìn được thể hiện bằng thứ ngôn từ đời thường, linh hoạt, sắc bén và giễu cợt đồng thời.

 

 

 

Lưu Mêlan người thơ trẻ sinh ở đất nắng Phan Rang này viết như nhập đồng, phơi bày hết cỡ tâm trạng và tâm tưởng cá thể mình. Có mặt gần như mỗi ngày, từ Tienve.org đến Damau.org đến tận Vanchuongviet - vô phân biệt. 50 bài, 100 rồi 200 bài thơ xuất hiện gần như không biết đâu là điểm dừng. Ưu tư siêu hình va chạm với hiện thực trần trụi của xã hội Việt Nam đương thời nung chảy trong tâm hồn thơ thế hệ hậu @ làm bật lên tiếng kêu thét, rú, gào đau khổ, mất niềm tin, tuyệt vọng và đầy sự tự hủy.

 

 

 

Văn học trong thời đại toàn cầu hóa, khi văn học góp phần mình vào, hay được hưởng thành tựu từ công cuộc giải trung tâm hóa, giải lãnh thổ hóa, giải địa phương hóa… Và, văn học như là tiến trình - ít ra là với văn chương tiếng Việt trong thời đại toàn cầu hóa kia -, khi văn học đã được hưởng lợi từ cuộc cách mạng internet để có thể tự do biểu hiện và xuất hiên, câu hỏi đặt ra là: Tác phẩm văn học có nêu được vấn đề đất nước và thời đại không? Có khai phá thủ pháp mới lạ nào không? Dung lượng hiện thực, và… trong đó bao nhiêu? Chưa đề cập việc tác phẩm có biểu hiện một tư tưởng mới nào mới khả dĩ? Nghĩa là vẫn có tiêu chuẩn khách quan để đánh giá một tác phẩm văn học, chứ không thuần cảm tính với cảm tình đầy chủ quan.

 

 

 

          Sinh hoạt thơ và sáng tác thơ là thế, nhưng nhà phê bình đang ở đâu? Đâu là nhà phê bình đủ nhạy cảm và tài năng để nhận ra cái độc đáo, cái hay ngay khi tác phẩm vừa xuất hiện. Nhận diện, gọi tên và diễn giải chúng bằng cách thức độc đáo nhất có thể.

 

 

 

Sài Gòn, 17-12-2010.

 

 

 

 

 

 Bài đã đăng Văn nghệ Trẻ

 

Các bài khác:
· BÀN VỀ THƠ - phần 2
· THANH THẢO - NGƯỜI LẬP KỶ LỤC GHINET CHO THƠ VIỆT
· BÀN VỀ THƠ
· SỰ TRẢI NGHIỆM VÀ TÍCH HỢP CÁC YẾU TỐ VĂN HÓA VÙNG MIỀN VÀ CẢM QUAN NGHỆ THUẬT NGUYỄN DU
· VŨ HOÀNG CHƯƠNG - 'THƠ TA CHẲNG VIẾT CHO ĐỜI'
· MỘT BÀI THƠ 'THUẬN NGHỊCH ĐỘC' THẦN TÌNH
· LẬP THỂ CỦA KÝ ỨC VÀ TƯỞNG TƯỢNG XUYÊN QUA “BẦU TRỜI KHÔNG MÁI CHE”
· ĐỌC VÀ THỬ ĐỌC NGUYỄN HUY THIỆP
· NHÌN LẠI BỨC TRANH VĂN HỌC VIỆT NAM 2010
· HOÀNG NGỌC HIẾN - TRIẾT HỌC ẨN DẬT TRONG VĂN HỌC
· BÀI THƠ TẾT CUỐI CÙNG CỦA NGUYỄN BÍNH
· NHỚ TẾ HANH
· CÁI “TÔI” HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG TRONG BÚT KÍ 'AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG ?'
· SARTRE VÀ VĂN HỌC
· MỘT GƯƠNG MẶT ĐẶC BIỆT TRÊN THI ĐÀN VIỆT NAM NHỮNG NĂM 1940-1945
· HOÀNG VŨ THUẬT VÀ T H Ế G I Ớ I 'M À U'
· BÓNG HỒNG HOÀNG LAN TRONG NHẠC TRỊNH
· THANH THẢO - NGƯỜI CHỞ SỬ THI BẰNG PHƯƠNG TIỆN HIỆN ĐẠI
· CHÙM THƠ 'GHI CHÉP THÁP MƯỜI' CỦA THANH THẢO
· NGUYỄN NGỌC TƯ - ĐẶC SẢN MIỀN NAM

 

  
Gia đình Bích Khê