DIỄN ĐÀN VĂN NGHỆ
 
THƠ – CÁCH TÂN VÀ CÁCH TÂM

HOÀNG HƯNG

 

      Không ít người nghĩ cách tân là đi tìm sự đổi mới về hình thức, về công nghệ biểu  đạt. Thơ tự do không vần, thơ văn xuôi thay cho thơ vần luật, thơ tự hành (ecriture automatique), thơ “tân hình thức” (phải gọi là thơ “điển thức mới” mới đúng nghĩa gốc tiếng Mỹ cũng như đúng tinh thần của nó. New formalism: trở lại điển thức với những nét mới. Dana Gioia người khởi xướng ra nó bảo là “the revival of traditional forms” – sự sống lại của những hình thức truyền thống); thơ – hình; thơ – âm, thơ – trình diễn… Ở phương Tây, những tìm tòi như thế tác động mạnh tới nền thơ, vì thơ nói riêng và tòan bộ văn học nghệ thuật của họ mang tính tự trị cao, sinh hoạt văn học nghệ thuật tự nó đòi hỏi sự đổi mới không ngừng không khác nhu cầu đổi mốt quần áo, xe hơi… Tuy nhiên, phải thấy những cách tân quan trọng và thành công đều xuất phát từ sự thức tỉnh đời sống nội tâm do tác động của hoàn cảnh xã hội hoặc những phát kiến mới về thế giới quan – nhân sinh quan. Từ nhịp tâm hồn mới ra nhịp thơ mới. Chủ nghĩa lãng mạn, chủ nghĩa siêu thực, phong trào Beat… là như thế. Đó chính là “cách tân từ cách tâm”. Những cách tân thuần túy hình thức khó sống và khó truyền: thơ xếp hình (calligrammes), thơ con chữ (lettrisme), thơ cụ thể, thơ-vật thể…
 

      Ở ta, mấy chục năm nay, hình thức cách tân duy nhất thành công là thơ tự do (có và không vần).  Những thể nghiệm mới lạ khác về hình thức từ Trần Dần, Lê Đạt, Dương Tường những năm 1960, 1970, đến Nguyễn Quang Thiều hồi gần đây… hầu như mới chỉ đánh thức những khát vọng bứt phá khỏi lối mòn vòng khép nơi những người làm thơ trẻ, chưa thành trào lưu hay trường phái, nói gì chinh phục được công chúng rộng. Công lớn nhất của các nhà cách tân ta phải ghi nhận: phá vỡ tư duy định hình về thơ hàng nửa thế  kỷ của giới văn chương và “quản lý văn chương”, khiến người ta phải “cho qua” mọi hình thức thơ có thể. Giống như cho qua rằng cái gọi là “áo” không nhất định phải có cổ áo, tay áo, thân áo, khuy áo… mà là mọi tấm vật liệu có thể che lên nửa trên thân, vải, da hay giấy, kể cả… vẽ lên da. Thế mà cũng phải mất đến vài chục năm! 

 

      Trong khi đó, cái mới do “cách tâm” vẫn dễ truyền cảm hơn. Xúc cảm mới, tình cảm mới, tâm trạng mới tạo nên giọng điệu mới, thi ánh mới, từ pháp mới, cú pháp mới, cấu trúc mới… Tuy chưa mới bao nhiêu về thể điệu, cấu trúc, từ pháp, cú pháp, nhưng Vi Thùy Linh chẳng hạn, gây chấn động nhờ cảm hứng bạo liệt, tuôn trào của người đàn bà yêu một thứ tình khát dục không cần kiềm chế hay giấu giếm, là tiếng nói chân thực của một bộ phận lớp trẻ thời chuyển tiếp hai thiên kỷ. 
 

      Nhóm  “Mở miệng” sẽ có vị trí trong lịch sử thơ Việt, ghi dấu buổi giao thời hỗn loạn, cái tục tĩu, rác rưởi, “hạ cấp” ngang nhiên đòi quyền ngôn luận bình đẳng với cái đạo đức (giả), vàng son (rỏm), “cao quí” (bịp). Những hình thức như giễu nhại, thay lắp từ, khai thác vốn từ lóng – ngọng của giới bụi đời rất ăn với tinh thần dân túy cực đoan của nhóm trẻ bản lĩnh này. Nhóm này “cách tâm” và “cách tân” đồng bộ. Nếu là ở phương Tây thì chẳng thua gì Dada! 

      Cuối cùng, “cách tân” hay “cách tâm”, đều quý  cho Thơ, cho Nghệ thuật, vì nó biểu thị  linh hồn của mọi sáng tạo: khát vọng Tự Do.

Nguồn: phongdiep.net

 

Các bài khác:
· THƠ TÌNH TRONG KINH ĐIỂN
· THƠ HIỆN ĐẠI - TRĂN TRỞ VÀ THOÁT XÁC
· NHỚ NỮ THI SĨ 'BỨC TRANH QUÊ'
· NGÀY THƠ VIẾNG MỘ THI NHÂN - MỘT TẬP TỤC ĐẸP
· NGÀY THƠ VN Ở QUẢNG NGÃI: NHỮNG DÒNG SÔNG THƠ VIỆT ĐỀU CHẢY
· “HỘI THỀ” – TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ HAY PHẢN LỊCH SỬ ?
· VÀI ĐẶC ĐIỂM VĂN XUÔI HIỆN ĐẠI VIỆT NAM
· LÂM THỊ MỸ DẠ - TRÁI TIM NHƯ DÁNG LƯỠI CÀY
· Ý KIẾN VỀ BÀI PHỎNG VẤN GÂY TRANH LUẬN CỦA NGUYỄN THANH SƠN
· 9 TÁC GIẢ 'ĂN NÊN LÀM RA' NĂM 2010
· CHÀO VALENTINE: CHÙM THƠ TÌNH ÁO TRẮNG CỦA PHẠM NGỌC THÁI
· VĂN HỌC SÀI GÒN ĐÃ ĐẾN VỚI HÀ NỘI TỪ TRƯỚC 1975
· TẬP THƠ 'BẦU TRỜI KHÔNG MÁI CHE' CỦA MAI VĂN PHẤN
· DỰ CẢM VĂN HỌC VIỆT NAM NĂM TÂN MÃO
· GIANG NAM TIẾT LỘ BÍ MẬT PHÍA SAU BÀI THƠ 'QUÊ HƯƠNG'
· NGUYỄN THANH SƠN: VĂN HỌC VIỆT NAM ĐANG PHẢI TRẢ GIÁ
· BẾN THẤT TÌNH
· PHÊ BÌNH TRUYỆN 'DỊ HƯƠNG' CỦA SƯƠNG NGUYỆT MINH
· CÓ MỘT KHO TÀNG TRANH TRỊNH CÔNG SƠN
· THƠ TÌNH VÀ NGƯỜI ĐẸP

 

  
Gia đình Bích Khê