DIỄN ĐÀN VĂN NGHỆ
 
GORKY ĐỐI ĐẦU VỚI STALIN VÌ NGUYÊN NHÂN GÌ?

Cái chết của văn hào Maksim Gorky vào ngày 18/6/1936 đặt ra nhiều câu hỏi mà cho đến tận hôm nay vẫn chưa có câu trả lời thoả đáng. Ông qua đời một cách tự nhiên hay bị các bác sĩ đầu độc? Và vì sao Stalin lại không thích ông, nhà văn ngợi ca con người và thành quả cách mạng? Bài trả lời phỏng vấn của nhà văn Pavel Basinsky, tác giả công trình nghiên cứu vừa mới được xuất bản về Maksim Gorky, nhân 75 ngày mất của ông, sẽ lý giải điều đó: “Gorky là “cửa sổ lớn mở ra châu Âu” mà mặc dù Stalin đã đóng chặt lại bằng việc cách ly ông với cộng đồng thế giới, nhưng dù sao vẫn thường xuyên bị “lọt gió”!”



 Maksim Gorky: Một nhân cách tổng hợp

@ Ông có tin rằng Stalin đã sát hại Gorky không?
Pavel Basinsky: Có hơn một chục bác sĩ chủ chốt của Moskva ở bên cạnh Gorky lúc ông hấp hối, và không phải tất cả họ đều bị xử tử sau này. Một số người sống tận những năm 60, khi mà nhiều vấn đề có thể nếu không được viết ra thì là nói công khai. Bà Ekaterina Peshkova, vợ hợp pháp của Gorky, sống đến giữa những năm 60, dứt khoát phủ nhận khả năng chồng bà bị sát hại. Nói chung, bao bọc xung quanh Gorky là  những con người rất khác nhau và sáng suốt nên rất khó bí mật đầu độc được ông. Và đầu độc bằng cái gì cơ chứ? Bằng những chiếc kẹo khét tiếng do Stalin biếu mà Gorky không ăn, nhưng nhất định sẽ chuyển cho các cháu hay người nhà ư? Hay bằng những viên thuốc mà nữ y tá Olimpiada Chertkova vốn phải lòng Gorky đã đưa cho ông? Hay bằng những mũi tiêm của chính bà?
Còn việc Gorky có thể ngăn cản Stalin trước một cuộc thanh trừng lớn thì điều đó chính xác. Gorky là “cửa sổ lớn mở ra châu Âu” mà mặc dù Stalin đã đóng chặt lại bằng việc cách ly ông với cộng đồng thế giới, nhưng dù sao vẫn thường xuyên bị “lọt gió”. Khi thì Romain Rolland đến Moskva, khi thì Louis Aragon đến Nga để thăm Gorky bị ốm…Và mặc dù cách xử sự của Gorky đối với Stalin ”cao hơn cả mọi lời khen”, nhưng con người vốn khôn lường. Cái chết của ông, tất nhiên, đã cởi trói cho Stalin.  Với tôi, điều quan trong không phải Gorky có bị sát hại hay không. Bất luận thế nào thì sự kết thúc khủng khiếp của Gorky - tại một biệt thự của nhà nước, dưới sự giám sát của Dân uỷ Nội vụ, và với sự nhẫn nhục thường xuyên của một nhà văn  vĩ đại tầm cỡ thế giới – than ôi, là một điều hợp quy luật.
Bi kịch lớn nhất của Gorky là ở chỗ ông là một người đã từng đối thoại bình đẳng với Tolstoy và Chekhov, Korolenko và Rozanov, Blok và Gumilyov, về cuối đời lại ngồi cùng chiếu với bọn người “giá áo túi cơm”. Bạn có thể hình dung được một cuộc đối thoại thân mật của Chekhov với Yagoda (Bộ trưởng Nội vụ thời bấy giờ) không? Thật phi lý! Thế mà Gorky có thể nói chuyện thân mật với Yagoda, và coi ông ta là “người nhà”. Bạn có thể hình dung được một cuộc trao đổi có tính chất xây dựng giữa Tolstoy với Stalin không? Thật mọi rợ! Thế mà  6 ngày trước lúc qua đời, Gorky đã bàn luận với nhà lãnh tụ về tương lai của nền văn học Nga. Tôi nghiên cứu Gorky đã nhiều thập kỷ, nhưng không thể hình dung nổi điều đó!

@ Gorky nói: “Vì tất cả những gì nhận được, con người phải trả giá bằng bản thân mình”.  Gorky đã phải trả giá vì cái gì? Bởi, có lẽ, không thể nói rằng ông đã bán mình cho chính quyền Xôviết, khi từ châu Âu trở về Liên Xô năm 1928, và khi ủng hộ đường lối của Stalin? Nói đúng ra, ông đã hiến dâng cho chính quyền đó.
Pavel Basinsky: Gorky vừa bán mình, vừa hiến dâng… Ông được trả giá bằng uy tín của nhà văn tương lai – vì cuộc sống gia đình giàu sang, nhưng cái chính là vì cơ hội không phải sống lay lắt ở nước ngoài để sáng tác những cuốn tiểu thuyết đầy hoài niệm về nước Nga “mà chúng ta đã mất”,  và được  tham gia tích cực vào nền văn hoá mới. Cần phải hiểu những đặc điểm của thời đại lúc bấy giờ, trước khi phán xét hành vi của Gorky. Stalin có lăng nhục các nhà văn Nga không? Bunin có bị lăng nhục ở Pháp không, khi bọn phát xít xâm chiếm Grass, nơi nhà văn sống lúc bấy giờ? Kuprin có bị lăng nhục bởi sự nghèo khổ của mình trong một căn hộ tồi tàn ở Paris không? Còn Marina Tsvetaeva kiêu hãnh tại sao lại phải rời bỏ nước Pháp về Liên Xô để mấy năm sau treo cổ ở Elabug?
Gorky, tất nhiên, chịu trách nhiệm lớn hơn về nhiều chuyện xảy ra trong nước. Nhưng không cần thiết phải tách ông ra khỏi số phận bi thảm của nước Nga và thế giới. Hơn nữa, Gorky cũng là một người trần với tất cả những yếu đuối và nhược điểm của mình…

@ Vậy Gorky có những nhược điểm gì? Bởi theo hồi ức của những người đương thời, ông gần như là một kẻ khổ hạnh cơ mà.
Pavel Basinsky: Ồ, nếu tôi lại đi kể những nhược điểm của Gorky…Thứ nhất, tôi không có quyền làm điều đó. Thứ hai, cần phải hiểu rõ rằng đó là những nhược điểm của một con người vĩ đại.
Vâng, Gorky có những nhược điểm của mình: Ham thích phụ nữ. Có thái độ cuồng tín đối với khoa học, văn hoá, vốn là kết quả của việc ông là một thiên tài bẩm sinh, kẻ tự học. Thích quần áo đắt tiền, rượu ngon, nhà đẹp. Hút thuốc kinh khủng. Có thể uống rất nhiều mà không bao giờ say. Có lẽ, Gorky đã đối xử hơi lạnh lùng với bạn mình, nhà văn Leonid Andreev, khi vào năm 1916, Leonid Andreev đến gặp ông ở đảo Capri, sau khi vợ mới mất, trong tâm trạng buồn rầu, đau khổ.  Gorky có nhận xét tàn nhẫn, bất công về vụ tự sát của Maiakovsky. Không giúp đỡ nhà văn Andrei Platonov, bỏ rơi ông ta lúc khó khăn.
Vâng, Gorky là một người đắc tội. Nhưng ông cũng cực kỳ hào phóng! Là người duy nhất suốt đời quan tâm tới các nhà văn khác, chứ không chỉ riêng bản thân mình. Chúng ta nói: ông không giúp đỡ Platonov. Thế ai đã giúp? Nói chung, ai có thể giúp đỡ? Và tại sao Platonov, giống như tất cả mọi người, lại đến gặp Gorky nhờ giúp đỡ? Vâng, bởi vì ngay từ khi bắt đầu sự nghiệp văn học, ngay từ khi thành lập nhà xuất bản “Tri thức”, Gorky đã trở thành “con bò sữa” như vậy. Động tới chuyện gì, người ta cũng chạy đến gặp Gorky! Người ta viết thư cho Gorky! “Aleksei Maksimovich kính mến! Hãy giúp đỡ!” Vasily Rozanov chết vì đói và lạnh ở Sergiev Posad – và ông viết thư cho ai? “Maksim thân yêu, hãy cứu giúp! Tôi chết mất! Chết mất!” Cả đảng viên bolshevik Zinovyev cũng viết cho Gorky từ trong tù, nơi ông ta bị Stalin giam giữ. Cả hoạ sĩ Korin. Và hàng chục, hàng trăm nhà khoa học, nhà văn, trí thức… Bởi vì Gorky trong hình dung của họ giống như một “cơ quan cứu trợ xã hội”, ở đó có thể nhận tất cả, từ viện trợ vật chất đến xin ra tù. Căn hộ của nhà văn ở Petrograd trên đại lộ Kronversky sau cách mạng trở thành nơi ẩn náu của các thành viên gia đình hoàng tộc lẫn các đảng viên xã hội bị thất sủng.

Còn về khoản phụ nữ… thì  phải nói rằng Gorky không phải bao giờ cũng được phụ nữ ái mộ. Hồi trẻ ông là một thanh niên vụng về, xấu trai và “thông minh” – con gái không thích những anh chàng như vậy. Một trong những nguyên nhân dẫn tới vụ tự tử bất thành ở Kazan là những thất bại trên tình trường. Gorky bắt đầu được phụ nữ ái mộ khi trở nên nổi tiếng và giàu có. Đó là lẽ đương nhiên. Ông có một người vợ ngoài hôn nhân – nữ diễn viên Nhà hát Hàn lâm nghệ thuật Moskva Maria Andreeva. Một người vợ hợp pháp Ekaterina Peshkova, và một mối tình lâu năm – Maria Budberg, người được ông dành tặng tiểu thuyết “Cuộc đời Klim Samgin”. Đó là những người phụ nữ đã thực sự chiếm một vị trí lớn trong cuộc đời Gorky và có ảnh hưởng tới nhân cách của ông.
Ông yêu quý con trai Maksim, yêu Budberg và còn yêu nhiều người nữa. Đôi khi đó là những con người bí ẩn, kiểu như  Zinovy Peshkov. Gorky nhận Zinovy Sverdlov làm con nuôi, ông chính là anh trai của Yakov Sverdlov, một trong những nhà lãnh đạo của đảng bolshevik.
Sau này Zinovy trở thành anh hùng của nước Pháp, một sĩ quan quân đội, đã từng chiến đấu ở châu Phi, mất một tay, là tùy viên quân sự ở Nhật, Trung Quốc, được phong tướng và được tặng huân chương Bắc đẩu bội tinh. Một con người phi thường! Đúng theo tinh thần của Gorky.
Maksim Gorky rất yêu con trai mình và cái chết của Maksim khiến ông vô cùng đau khổ. Maksim là một tài năng toàn diện (họa sĩ, nhà phát minh, vận động viên đua ôtô), nhưng khác với bố, anh không có ý thức kỷ luật. Trong những năm cách mạng và Nội chiến, khi bố anh hết lòng cưu mang giới trí thức, thì Maksim lại làm việc cho Ủy ban khẩn cấp chống bọn phản cách mạng và phá hoại ngầm (Trêca) và tham gia bắt bớ cả những người mà Gorky tìm cách giúp đỡ. Maksim có người vợ rất xinh đẹp tên là Timosha được cả bộ trưởng Nội vụ Yagoda lẫn “bá tước đỏ” Aleksei Tolstoy phải lòng. Maksim là một nhân vật khá phức tạp trong gia đình Gorky.

@ Theo ông, trong vai trò nào Gorky có giá trị hơn đối với văn hóa Nga – Gorky nhà văn hay Gorky đã giúp đỡ các nhà văn và giáo sư?
Pavel Basinsky: Tôi phản đối việc chia Gorky ra “nhà văn” và “nhà hoạt động xã hội”. Gorky là một nhân cách tổng hợp. Ví dụ, tiểu thuyết “Người mẹ” là một tác phẩm hết sức thú vị, nếu như hiểu được sự sâu sắc của những vấn đề được đặt ra trong đó. Có thể dễ dàng viết tiểu thuyết về tình yêu của một tiểu thư và học sinh trung học. Còn về nhà cách mạng thì... Hơn nữa lại về mẹ của một nhà cách mạng… Bạn sẽ nói: hiện nay ai cần điều đó? Nhưng vào đầu thế kỷ XXI, xuất hiện tiểu thuyết “Sanka” của nhà văn trẻ Zakhar Prilepin, và bỗng nhiên người ta thấy rằng đề tài này hoàn toàn chưa cạn kiệt. Mà chính Gorky là người khởi xướng ra nó.
Gorky là người đầu tiên kết hợp văn hóa và thành công thương mại. Ông biết tập hợp tại nhà xuất bản “Tri thức” của mình tất cả những nhà văn xuất sắc nhất và biến tổ chức này thành một cơ sở làm ăn phát đạt. Giá như các chủ xuất bản hiện nay tìm hiểu kinh nghiệm này của Gorky, thì đã không xảy ra sự khủng hoảng trong những năm 90, khi độc giả phải đọc quá nhiều những sản phẩm văn học chất lượng thấp kém.

TRẦN HẬU (Theo AIF)

Nguồn: lethieunhon.com

 

Các bài khác:
· 'THƯ TÌNH GỬI 1 NGƯỜI' - CUỐN SÁCH GIẢI MÃ CA TỪ VÀ SOI CHIẾU CON NGƯỜI TRỊNH CÔNG SƠN
· NHÌN LẠI BA CUỘC TRANH LUẬN TRONG GIỚI VĂN NGHỆ TRUNG QUỐC 10 NĂM QUA
· TRƯỜNG CA 'NGƯỜI VIỆT NAM' - 12 NĂM ĐỂ 1 LẦN BẬT KHÓC
· ĐÔI ĐIỀU VỚI ANH HUY THẮNG VỀ MỐI TÌNH PHÙNG QUÁN
· NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU - CÔ ĐƠN HAY LỘNG GIÓ THỜI ĐẠI?
· NHỮNG NỖI ĐAU THỨC TỈNH
· ÁM ẢNH 'CÕI TẠM PHÙ HOA' CỦA NGUYỄN XUÂN HOÀNG
· NHƯ NHỮNG NGỌN GIÓ SANG THU
· VĂN XUÔI VŨ ĐÌNH GIANG – TÍNH CHẤT ĐA GIỌNG ĐIỆU
· NHỮNG NGHỊCH LÝ Ở MỘT NHÀ THƠ LỚN
· AI SẼ KẾ TỤC NHỮNG NGƯỜI THẦY VĂN HỌC CỦA CHÚNG TA?
· TRAO ĐỔI CHUNG QUANH BÀI BÁO VỀ MỘT MỐI TÌNH CỦA NHÀ THƠ PHÙNG QUÁN
· VI THÙY LINH MƠ ƯỚC ĐƯỢC 'CHU DU CÙNG ÔNG NỘI'
· NGUYỄN LÃM THẮNG VÀ SỰ SỐNG ĐƯỢC NUÔI BẰNG CÁI CHẾT
· BELINSKY: NGƯỜI ĐỒNG SÁNG TẠO “THẾ KỶ VÀNG” CỦA VĂN HỌC NGA
· NGƯỜI NHẬN ĐƯỢC 'PHẦN ÍT' TRONG TRÁI TIM THƠ TỐ HỮU
· TRẦN ĐĂNG KHOA VÀ NGHỆ THUẬT DỰNG CHÂN DUNG
· VẺ ĐẸP CỦA HOẠN THƯ TRONG TRUYỆN KIỀU
· CON NGƯỜI KHÁT KHAO HƯỞNG THỤ TRONG THƠ CHỮ HÁN NGUYỄN DU
· LỤC BÁT TRẺ 'RỪNG ONG ĐỔ MẬT...'

 

  
Gia đình Bích Khê