DIỄN ĐÀN VĂN NGHỆ
 
thơ Nguyễn Đình Thi

SÓNG REO- THANH VÀ VÔ THANH
 
Tôi bắt đầu đọc tập thơ cuối cùng của Nguyễn Đình Thi, tập “ Sóng reo”-xuất bản năm 2001-từ bài thơ cuối cùng của tập thơ này, bài “ Đêm mưa”:
                                “ Đêm mưa hàng cây đứng lặthơ ng
                                   Phố vẫn loá đèn ầm ào
                                   Nước mưa đọng đầy mi mắt
                                   Ngoảnh trông lại đã bạc đầu
                                   Thoáng đời người tiếng cười khóc
                                   Bay vào vô tận sóng reo
                                   Anh mơ màng nhìn trên tay
                                               Ướt đẫm mưa nhành lan tím

Đây là những hình ảnh đã lặn vào bên trong, cả những âm thanh dù “ ầm ào” hay “ sóng reo” cũng đã lặn sâu vào bên trong. Một “đêm mưa” chìm sâu ngấm sâu vào “ cõi tù mù” của người viết, để từ đó ứa ra những chiêm nghiệm. Đó cũng là cách thế vận động của thơ Nguyễn Đình Thi: những hình ảnh hiện thực lặn sâu vào bên trong, và từ vùng mờ nhoè của ký ức hay tâm thức, những hình ảnh ấy lại dần hiện ra. Nó như thế mà không còn như thế. Nguyễn Đình Thi là nhà thơ cho tới những bài thơ cuối cùng vẫn giữ cho mình một cái nhìn “ mơ màng”. Những ai đã biết Nguyễn Đình Thi đều không hề nghĩ ông là người chuyên “ thả tâm hồn treo ngược trên cành cây”, hay ông cứ mơ mơ màng màng trong đời sống. Nhưng đời là đời mà thơ là thơ. Bởi hơn ai hết, nhà thơ hiểu rằng mỗi khi đắm chìm vào những câu thơ là mình đang sống một cuộc đời khác, mơ những giấc mơ khác, thậm chí chu du vào một thế giới khác. Thơ có khả năng tạo ra những ảo giác-hiện thực như thế, trước hết là cho nhà thơ, sau đó có thể lan truyền tới người đọc thơ. “ Anh mơ màng nhìn trên tay/Ướt đẫm mưa nhành lan tím/”-đó có thể là nhành lan thực, mà cũng có thể là một biểu tượng, là cái còn lại sau cùng của một đời người. Tôi lại đọc bài thơ đầu tiên trong tập “ Sóng reo”, bài “ Hoa không tên”.Đây không phải là bài thơ hay trong tập này, nhưng nó vẫn nằm trong “kênh” thơ ảo giác-hiện thực của Nguyễn Đình Thi, nó kêu gọi người đọc tìm đến một không gian vượt ra ngoài hiện thực, trong khi vẫn ở trong hiện thực:

                                 “ Điểm biếc trên vách đá

                                    Một đoá hoa
                                    Bé nhỏ cười với núi mây lộng gió
 
                                    Đóa hoa không quên
                                   Từ rất xa
                                   Từ rất lâu
                                   Một ngày bỗng nở
                   
                                   Đóa hoa không tên
                                   Từ rất lâu
                                   Từ rất xa
Người ta có thể nghĩ nhà thơ đang viết về chính những câu thơ của mình, nó như một đóa hoa không tên tình cờ nở trong lặng lẽ, nhưng nó cũng là “ đóa hoa không quên” mình từ đâu tới, không quên gốc gác của mình. Một tập thơ viết từ những năm sắp qua tuổi thất thập, tới những năm sắp giã biệt cõi trần, một tập thơ như thế là rất đặc biệt. Nó bộc lộ những gì mà trước đó có thể tác giả đã nghĩ đến nhưng chưa nói đến, cả những gì nhỏ nhặt nhất, bình dị nhất trong cuộc sống hàng ngày mà ở vài tập thơ trước tác giả đã bỏ qua. Người ta đọc trong tập thơ này những bài thơ mang tính tranh luận công khai và mạnh mẽ như bài thơ “ Cách mạng”:
                                   “ Không sao chịu nổi
                                      Lật hết đi
                                      Thử xoay ngược lại
                                      Xem thành cái gì
Và đáng buồn thay, một cuộc “ lật ngược” theo kiểu “cách cái mạng” đã không tạo nên những giá trị mới, mà chỉ là đảo ngược những cung cách, những thuộc tính cũ cho những cặp đối lập :
                            “ Cái ác của kẻ mạnh/(thành)/Cái hèn của kẻ mạnh/
                               Cái hèn của kẻ yếu/ ( thành)/Cái ác của kẻ yếu/
                               Cái tham của kẻ thừa/( thành)/ Cái thèm của kẻ thừa
                               Cái thèm của kẻ thiếu/( thành)/ Cái tham của kẻ thiếu” v..v…Nghĩa là rốt cuộc, chả có gì thay đổi! Thế đâu phải là cách mạng! Nhưng thế nào mới là cách mạng ? “ Ra khỏi bóng đêm/Đi tới buổi sáng/”.Tác giả trả lời. Nhưng làm sao ra khỏi bóng đêm, làm sao tới được buổi sáng, câu trả lời của tác giả khá lấp lửng: “ Nhưng đó không phải chuyện một lúc.” Thì đó lại là “ tiệm tiến thay đổi” như nhà văn lỗi lạc Nga Mikhail Bulgakov từng ủng hộ, chứ không phải “ đột biến cách mạng” như ta đã biết. Và chính ở đó, Nguyễn Đình Thi bộc lộ mình không phải, không thể là nhà lý luận chính trị, lý thuyết gia cách mạng, mà chỉ đơn thuần là nhà thơ. Vì nhà thơ cảm nhận được, nhưng không thể đề ra giải pháp. Nhà thơ biết cái kiểu “ lật ngược” như thay một thế lực thống trị này bằng một thế lực thống trị khác thì không phải là cách mạng. Nhưng làm thế nào để có “cách mạng nhân ái” thì câu trả lời thật không dễ. Mọi giải pháp, nếu có, của nhà thơ, chỉ là những ảo giác-hiện thực. Nó có vẻ để an ủi chính nhà thơ và người đọc thơ hơn là để tạo ra một cuộc cách mạng hay lý giải đường hướng của một cuộc cách mạng. Tranh luận( dù rất nhỏ nhẹ), bộc lộ( dù rất khiêm nhường) đã khiến tác giả phải chịu nhiều áp lực rồi, nhưng tới bài thơ “ Gió bay” thì sự tự thú đã quyết liệt( may mà tự thú thì chỉ chịu áp lực từ chính mình):
                                      “ Người tôi còn nhiều bùn tanh
                                           Mặt tôi nhuốm xanh nhuốm đỏ
                                          Tay tôi vướng nhiều đồ bỏ
                                          Nhiều dây nhợ tự buộc mình
 
                                          Thôi xin tha cho mọi lỗi lầm
                                          Quên cho những dối lừa khoác lác
                                          Tôi biết tôi đã nhiều lần ác
                                          Và ngu dại còn nhiều lần hơn
Trong sự chân thành tới đau đớn, người ta đọc được ở khoảng giữa những dòng thơ là cái lắc đầu ngao ngán của một trong những nhà văn nghệ Việt Nam thành công nhất ở thế kỷ hai mươi.Trong suốt mấy chục năm làm quan chức( cao cấp) văn nghệ, có cảm giác con người nhà thơ trong Nguyễn Đình Thi như một đứa trẻ con luôn phải rụt rè, núp tránh phía sau con người quan chức, con người nhà văn, con người lý luận, hay cả con người nhạc sĩ. Những phát ngôn thỏ thẻ của đứa trẻ ấy nhiều khi bị át đi bởi những giọng cao hùng biện, hay những âm thanh “ầm ào” của một thời đại khốc liệt và ít biết khoan thứ. Nhưng cuối cùng, còn lại với Nguyễn Đình Thi-danh nhân văn hoá Việt-có khi lại chính là “ đứa trẻ-thơ” ấy. Một đứa trẻ không chỉ biết tự hào mà còn biết tự thú, không chỉ biết vinh danh mà còn biết ẩn danh, không chỉ biết sung sướng mà còn biết đau khổ, nhất là biết đau khổ. Cái đáng ngại với một nhà thơ nhiều khi lại là thơ của mình. Đáng ngại nhất là khi đối diện với thơ mình ở những “phút 89” của cuộc đời. Không thể nói khác, không cả lẩn tránh, không phải những bữa tiệc ngôn từ. Chỉ còn những khoảng trắng, những khoảng trống, những khoảng lặng. Và chính ở đó, hình ảnh trung thực của nhà thơ chợt đẹp lên trước thơ mình, bởi thơ mình, như đứa trẻ cô đơn chạy trần truồng dưới cơn mưa nặng hạt. Tôi đọc tập “ Sóng reo”, mừng cho tác giả, và mừng cho thơ. Mừng nhất là được đọc những bài thơ giản dị, thật lòng, những bài thơ không thêu thùa, không cố sức, giống như những đóa hoa chua me đất lẫn trong cỏ. Bài thơ “ Hoa chua me đất” trong tất cả vẻ khiêm nhường tự nhiên của lời thơ và hơi cố ý nhún mình của giọng điệu tác giả, vẫn âm thầm một tranh luận, thậm chí một thách thức:
                                    “ Lâu, may gặp anh, chúng ta đi chơi vui trên đê
                                       Anh đăm chiêu: “ Sông ở đây nước đục ngầu”.Tôi không dám nói lại.Sông ở đây nhiều phù sa.
                                    Anh nghiêm nghị: “ Còn quá nhiều bóng tối. Lâu nay chúng mình quá lý tưởng.”
                                    Vâng.Hôm qua, hôm nay, các bà mẹ chúng ta vẫn ăn đói nuôi con.
                                     Anh đứng lại, kéo cổ áo lên cười. “ Lạnh nhỉ, buổi sáng mùa xuân mà lạnh nhỉ”.
                                     Tôi không dám nói, cúi đầu. Vâng, ở đây gió nhiều và đồng rộng.
                                     Mắt tôi bỗng hoa lên. Muôn nghìn nụ cười hồng hồng tím tím, hoa chua me đất trong cỏ.”             
Tôi nghĩ đây là bài thơ tiêu biểu cho giọng thơ Nguyễn Đình Thi ở những năm cuối đời ông. Hay có thể là tiêu biểu cho cách nói( bên ngoài) và cách nghĩ( bên trong) của cả đời ông, khi ứng xử bên ngoài của ông luôn là “ Tôi không dám nói lại”, hay “ Tôi không dám nói, cúi đầu.” Đó chỉ là bên ngoài, vì bên trong ông nghĩ khác, lẩm nhẩm nói khác cho riêng mình nghe. Hay cho những bông hoa chua me đất lẫn trong cỏ kia nghe. Bởi những bông hoa chua me đất tầm thường, khuất lấp ấy mới chính là cuộc sống. Một cuộc sống luôn âm thầm sinh sôi nảy nở, bất chấp những “ đăm chiêu” hay “nghiêm nghị”, bất chấp những thờ ơ vô cảm của người đời. Những bông hoa chua me đất ấy là Thơ. Và Nguyễn Đình Thi đã biết lặng lẽ thuộc về nó như một đồng cảm không lời. Âm thanh trong “ Sóng reo” chính là vô thanh vậy!
 
 
 
                                                     Quảng Ngãi, tiết Xuân phân 2008
                                                                     thanh thảo
 

Các bài khác:
· Nhà thơ, nhà viết kịch Văn Trọng Hùng: “Muộn nhi thi, nộ nhi kịch”
· Người lữ hành cô độc
· THÁI ĐỘ KHIÊM NHƯỜNG TRONG TÁC PHẨM CỦA THANH THẢO
· Tham luận tại Hội thảo văn học đảo JeJu-tháng 4/2008
· VỀ NHỮNG “KHÔNG GIAN RỖNG” TRONG THƠ
· Tưởng niệm 40 năm vụ thảm sát Sơn Mỹ
· Người Việt có mê đọc sách
· chùm thơ mới nhất của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm
· Quỹ học bổng mang tên một nhà thơ
· Dưới bóng Ấn sơn...
· Những trẻ thơ và chân trời Sơn Mỹ
· Trò chuyện với nhà văn Nguyễn Đình Chính VỀ MỘT LỚP NGƯỜI VIẾT VĂN TRẺ
· ĐÔNG NHƯ QUÂN NGUYÊN
· Thanh Thảo - thơ - 123
· “Gió gọi” Nguyễn Khoa Điềm
· THẦY THUỐC VÀ QUẢN LÝ THẦY THUỐC
· “Ngày thơ” tại Quảng Ngãi: “Tổ quốc và Thơ”-một Ngày Thơ lạ mà thân yêu
· DIỄN ĐÀN VĂN NGHỆ XIN MỜI BẠN!
· CÁI CỚ CHO TÔI VỀ QUẢNG NGÃI (Hỏi chuyện nhà văn Nguyễn Đình Chính)
· THƠ CŨNG CẦN HỘ KHẨU

 

  
Gia đình Bích Khê