DIỄN ĐÀN VĂN NGHỆ
 
NGUYỄN ĐÌNH THI - NGHỆ SĨ, CHIẾN SĨ

                                                                                         ĐOÀN TRỌNG HUY

Triển lãm 70 năm văn hóa cứu quốc vừa qua là dịp để kỷ niệm văn kiện văn hóa lịch sử Đề cương văn hóa Việt Nam và tác giả lỗi lạc Trường Chinh. Đồng thời cũng là dịp để tưởng nhớ Một nền văn hóa mới - tác phẩm lý luận mà người chấp bút là Nguyễn Đình Thi - nhà văn hóa tài danh ra đi vừa tròn 10 năm.

Dấn thân vào lửa cách mạng

Năm 1941, anh sinh viên luật Nguyễn Đình Thi chính thức trở thành một chiến sĩ cách mạng hoạt động bí mật.

Thời ấy, học luật xong gần như nắm chắc cái chức tri phủ, tri huyện. Thiếu nữ tân tiến mơ ước “Phi cao đẳng bất thành phu phụ” - người chồng tương lai phải có bằng cử nhân. Cả xứ Đông Dương lúc ấy chỉ có độc một trường đại học. Giấc mộng tuổi trẻ “vinh thân phì gia” đã hiện rõ. Hơn thế do thành tích thi xuất sắc, chàng sinh viên ấy còn được Nhà nước bảo hộ nhắm nhe cho sang Pháp du học. Bà mẹ anh được công sứ Pháp mời lên nhà khách Chính phủ trải thảm nhung đỏ đón nhận bằng khen cho con và kèm thêm một phiếu học bổng du học. Viên công sứ hứa sẽ trọng dụng, dành cho tiến sĩ luật học khi về một địa vị xứng đáng!

Không ai biết anh là người đang đi “ngược chiều” với con đường tầm thường của những thân phận “ngủ trong giường chiếu hẹp/ Giấc mơ con đè nát cuộc đời con”, chỉ biết vo tròn “Hạnh phúc đựng trong một tà áo đẹp” (Chế Lan Viên). Nguyễn Đình Thi chối bỏ tất cả, không chấp nhận cái bả “vinh hoa phú quý” lóa mắt đó. Cũng không chịu viết báo Tây cho tờ Le courrier làm bồi bút.

Nguyễn Đình Thi đi tới tổ chức Văn hóa cứu quốc bằng một quá trình giác ngộ, vận động mau lẹ nhưng chắc chắn ngay từ đầu.

Anh đến với cách mạng trước hết với tư thế người trí thức, nhà khoa học. Nghiên cứu khảo luận triết học từ cổ điển đến hiện đại qua con đường công khai (in sách, phát hành), nhưng bí mật nghiên cứu chủ nghĩa Mác và là người mác-xít chân chính lớp đầu tiên. Nói chân chính bởi đấy là nhà khoa học hiểu biết không chỉ bằng sách vở mà bằng cả thực tiễn đời sống, từ sách vở ra cuộc đời và từ trang đời vào trang sách.

Vào cách mạng còn với tư cách của nhà xã hội học, anh nhập vào cực nhọc cần lao. Chất liệu của Diệt phát xít là bao cảnh mắt thấy tai nghe, “Loài phát xít cướp thóc lúa cướp đời sống dân mình” dẫn đến nạn đói khủng khiếp trong lịch sử. Bài hát vang lên như vỡ tung lồng ngực những ngày tổng khởi nghĩa rồi kháng chiến và sau này được chọn làm nhạc hiệu cho Đài Phát thanh tiếng nói Việt Nam chính là được chắt ra từ máu một tâm hồn phẫn nộ ngút trời. Mặc dù hai lần bị bắt, bị giam cầm và tra khảo, anh vẫn giữ vẹn khí tiết. Đó là quá trình rèn luyện bước đầu của người thanh niên có học còn non trẻ để trở nên người trí thức cách mạng kiên cường.

Tiếp thu ánh sáng của Đề cương văn hóa Việt Nam 1943, Nguyễn Đình Thi đã soạn thảo Một nền văn hóa mới - tác phẩm nổi tiếng có ý nghĩa như một cương lĩnh hành động của Hội Văn hóa cứu quốc, và trở thành Tổng thư ký đầu tiên của Hội. Được Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyển lựa như một người học trò nhỏ ưu tú và từ đó đặt vào những cương vị quan trọng tại Quốc hội và Ủy ban soạn thảo Hiến pháp, Nguyễn Đình Thi xuất hiện như một chính khách trẻ đầy tiềm năng và triển vọng.

Vững tay vũ khí xung kích

Nguyễn Đình Thi đi vào cách mạng như một chiến sĩ văn hóa xuất sắc, và theo nghĩa đen, còn là nhà văn khoác áo lính đeo bám sát sao sự nghiệp kháng chiến anh hùng.

Đi thực tế chiến đấu là phong trào được phát động từ sau Đại hội Văn nghệ toàn quốc 1948. Tố Hữu, Nguyễn Tuân, Tô Hoài… theo chân  bộ đội. Nguyễn Đình Thi coi đến với bộ đội là một lẽ sống thiết thân.

Ngoài Bắc, trong Nam, nhà văn có mặt khắp nơi thao trường và chiến trường, suốt 30 năm qua chống Pháp rồi chống Mỹ. Thâm nhập đơn vị không phải là khách mời mà như người nhà. Sĩ quan biệt phái không đeo quân hàm nhưng thực sự tham gia bàn thảo kế hoạch, nghiên cứu sa bàn và dĩ nhiên thông thuộc chiến lược, chiến thuật. Thời chống Pháp, Nguyễn Đình Thi đã lăn lộn với chiến sĩ qua nhiều chiến dịch, từ Sông Lô đến Trung Du, Thượng Lào rồi Điện Biên Phủ. Nhà văn đã theo chân bộ đội tác chiến, đến tận chiến hào đánh lấn, chứng kiến cảnh “khoét núi ngủ hầm, mưa dầm cơm vắt” mà Tố Hữu chỉ được nghe kể. Đến chống Mỹ, hầu như nhà văn đi thị sát hầu hết các binh chủng hiện đại nhất: tên lửa, phòng không, không quân. Năm 1974, Nguyễn Đình Thi làm trưởng đoàn văn nghệ sĩ đi thực tế chiến trường miền Nam với mã số A218P. Vào Trường Sơn, có “con chim lửa” Phạm Tiến Duật tháp tùng. Trên đường đến Bộ tư lệnh, đoàn xe bị bom dội trúng đội hình, cả đoàn hút chết. Nguyễn Đình Thi nói hôm ấy là ngày sinh thứ hai trong đời của mọi người.

Cảm xúc tràn đầy, Nguyễn Đình Thi thường sáng tác rất nhanh. Sau 40 ngày ở chiến dịch Trung Du là Xung kích - cuốn tiểu thuyết kháng chiến đầu tiên xuất hiện. Lá đỏ được phổ nhạc ra đời ngay trong chuyến đi lịch sử trên đường mòn Hồ Chí Minh 1974 - 1975. Theo Phạm Tiến Duật kể, Nguyễn Đình Thi từng trằn trọc nghĩ suy về hình ảnh hàng nghìn cô gái thanh niên xung phong làm đường vất vả. Và chiếc lá săng lẻ đầu mùa khô đỏ như máu ngẫu nhiên rơi xuống trước mặt anh, Nguyễn Đình Thi nhặt lá gấp vào sổ tay để hôm đó anh biến thành thơ. Bài thơ được gửi kèm chiếc lá đỏ ra tận Hà Nội như một “kỷ niệm đỏ” trong đời xông pha chiến trường. Những sáng tác về đề tài chiến đấu từ Thu Đông năm nay, Người chiến sĩ, Bên bờ sông Lô đến Xung kích, Vào lửa, Mặt trận trên cao đều giàu có chất liệu thực tế, được viết ra từ trải nghiệm cá nhân với tư cách người trong cuộc, là cái vốn quý giá mà ít ai có được. Nhiều nhà văn đã “phát ghen” với Nguyễn Đình Thi về chuyện đi chiến trường. Nghe nói cả Bác Hồ và Võ đại tướng, để bảo vệ cán bộ chủ chốt, đã có lệnh “hãm bớt” cái đà lao xuống mặt trận của Nguyễn Đình Thi.

Không thuộc biên chế quân sự, nhưng Nguyễn Đình Thi đã cầm bút như cầm súng. Mảng sáng tác viết về chiến đấu (thơ, truyện, tùy bút…) có tính chất khám phá, mở ra cách viết mới về chiến tranh cách mạng. Xung kích được Giải thưởng văn nghệ 1951 - 1952 của Hội Văn nghệ Việt Nam, có ý nghĩa một vai trò “xung kích” trong văn chương. Mặt trận trên cao được dịch ở Pháp (Front du ciel - Paris, 1968) và từ đó ra thế giới qua tám thứ tiếng. Ở các tác phẩm này, vấn đề không phải là đã miêu tả đặc sắc về các trận không chiến hiện đại mà chính là nêu lên một triết lý khái quát nhất: cuộc đấu trí về quân sự trên cả đấu lực; sự thắng thế của chiến tranh chính nghĩa trên chiến tranh xâm lược; sức mạnh kỳ diệu của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh. Qua thời chiến tranh đến thời xây dựng, nhà văn vẫn vững ý thức xung kích khám phá, khai thác sâu vào các chủ đề chính yếu nhất: đất nước, dân tộc, cách mạng. Vỡ bờ muốn vươn lên sử thi. Thơ và kịch nhiều cách tân nghệ thuật, giàu triết lý, tìm kiếm những vấn đề nhân sinh xã hội rộng lớn về con người có ý nghĩa nhân loại trong một thế giới mới, mang tính thời sự - thời đại.

Tung hoành mặt trận trên cao

Sau Cách mạng, Nguyễn Đình Thi trở thành một trong những nhà lãnh đạo chủ chốt về văn hóa, văn nghệ - lĩnh vực thuộc thượng tầng kiến trúc xã hội, trên mặt trận đấu tranh về chính trị, tư tưởng - một mặt trận không tiếng súng.

Từ những ngày đầu cách mạng và kháng chiến, Nguyễn Đình Thi đã chỉ rõ những rào cản, những vướng mắc về quan niệm tư tưởng và nghệ thuật, giúp văn nghệ sĩ “nhận đường” trong cuộc giao tranh đầu tiên. Đặc biệt với thế hệ tiền chiến đang cần đổi chiều, đổi hướng. Đó là một quá trình đổi thay quyết liệt từ cái tôi đến cái ta, từ “Ta là ai?” đến “Ta vì ai?”, “Từ thung lũng đau thương ra cánh đồng vui” (Chế Lan Viên).

Tranh luận, hội thảo, chỉnh huấn, phê bình dân chủ thực chất cũng là một cuộc đấu tranh. Nguyễn Đình Thi đã có trải nghiệm thực tế qua mổ xẻ bản thân trong cuộc tranh luận thơ 1949. Người chỉ huy xông pha “hòn tên mũi đạn” trên trận chiến văn đàn phải biết chấp nhận mọi gian khó, hiểm nguy, biết chờ đợi trong niềm tin với đức tính kiên nghị. Để được như vậy chắc Nguyễn Đình Thi cũng thấm thía câu triết lý của Chế Lan Viên, như cảm nhận chung của người làm văn nghệ: “Chúng ta ở trên đời không phải để ra lộc, ra hoa mà còn để mang thương tích”.

Nguyễn Đình Thi cũng nêu một tấm gương kiên cường trong cuộc phản công chủ nghĩa xét lại. Rồi cả những đấu tranh lúc âm thầm lúc bùng nổ chống chủ nghĩa công thức, sơ lược hoặc tô hồng, bôi đen, khuynh hướng phê bình xã hội học như căn bệnh trầm kha dai dẳng một thời.

Nhà văn là một trong những người “đứng mũi chịu sào” góp sức chèo lái con thuyền văn nghệ qua nhiều sóng gió, thác ghềnh để xuôi dòng ra biển cả văn hóa cách mạng. Thành tích ấy đã được khẳng định: “Với uy tín cá nhân cao, sức tập hợp rộng rãi và tính kiên định cách mạng, nhà văn Nguyễn Đình Thi có công lao to lớn xây dựng, phát triển nền văn học - nghệ thuật của đất nước ta trong hơn nửa thế kỷ qua” (trích điếu văn lễ tang Nguyễn Đình Thi của Hội Nhà văn Việt Nam).

Bản thân Nguyễn Đình Thi phải là người góp phần xây dựng đường lối chung cũng như phải làm ra cương lĩnh hành động cho bản thân. Cái khó là kết hợp lý luận và thực tiễn, là thống nhất nói và làm. Những công trình lý luận Mấy vấn đề văn học, Công việc của người viết tiểu thuyết… cũng từ những thể nghiệm sáng tác mà đúc kết, chia sẻ và hướng dẫn. Những diễn văn, diễn thuyết, những bài giảng hàng năm ở các khóa bồi dưỡng của Trường viết văn Nguyễn Du hoặc Đại học Văn hóa cũng là những công trình kết hợp riêng - chung như vậy. Do đó, Nguyễn Đình Thi còn làm nhiệm vụ của người thầy, truyền thụ và đào tạo, có suy nghĩ độc lập, sáng tạo với những chính kiến, những tuyên ngôn có giá trị, thuyết phục đồng thời mời gọi tranh luận dân chủ.

Nguyễn Đình Thi, người nghệ sĩ - chiến sĩ xứng danh vị tư lệnh tài năng trên mặt trận văn hóa tư tưởng

Đ.T.H

  Nguồn: Tạp chí Văn nghệ quân đội

 

Các bài khác:
· LÀM BÁO VĂN NGHỆ CHẶNG ĐẦU ĐỔI MỚI
· TỰ SỰ TRONG VĂN XUÔI NGUYỄN MINH CHÂU
· HOÀNG TRUNG THÔNG - ĐẦU TRẦN ĐI DƯỚI TRỜI MƯA
· ĐỒNG VỌNG BOLERO
· HÀNH TRÌNH THƠ THI HOÀNG
· TUÂN NGUYỄN – TÔI LÀ NGƯỜI CÓ LỖI…
· THƠ VÀ PHÊ BÌNH THƠ
· TẠ BÁ HƯƠNG - NHỌC NHẰN VÀ LẤM LÁP MỘT HỒN THƠ LỤC BÁT
· NỮ SĨ NGÂN GIANG - NHỮNG KỶ NIỆM TỪ BUỔI ĐẦU CÁCH MẠNG
· THI PHẨM “BUNG NỤ THU GẦY” CỦA NHÀ THƠ TRẺ MẠC MẠC GIỚI THIỆU Ở SÀI GÒN
· LIỆU 'EM ƠI! THÀNH PHỐ LẠI MƯA' CÓ PHẢI LÀ MỘT TUYỆT TÁC?
· TIẾP NHẬN KHÁI HƯNG Ở MIỀN NAM TRƯỚC 1975
· VĂN HỌC VIỆT NAM Ở HẢI NGOẠI - NHỮNG VẤN ĐỀ CỦA SỰ PHÁT TRIỂN HIỆN NAY
· BÀI THƠ 'HẠT Ý THỨC' CỦA NGÃ DU TỬ
· TRANG THƠ TẠP CHÍ SÔNG HƯƠNG (02/2013)
· CHỦ NGHĨA HẬU HIỆN ĐẠI GẶP GỠ ĐÔNG PHƯƠNG
· ĐẶNG ĐÌNH HƯNG – MỘT CUỘC CÁCH TÂN THƠ ÂM THẦM
· NGUYỄN ĐÌNH TÚ TẤU 'HỒN TỬ SĨ' RA MẮT SÁCH
· CHÙM TRUYỆN MINI CỦA PHÙNG THÀNH CHỦNG
· NGUYỄN NGỌC HƯNG - NGƯỜI NĂM ĐÂY MÀ CÂU THƠ LƯU LẠC

 

  
Gia đình Bích Khê