DIỄN ĐÀN VĂN NGHỆ
 
TRƯỜNG CA CỦA NGUYỄN ANH NÔNG

                                                 HOẢ DIỆU THUÝ

 

 Nguyễn Anh Nông là nhà thơ mặc áo lính. Năm 1982 diễn đàn thơ xuất hiện bút danh Nguyễn Anh Nông. Kể từ bấy đến nay, đường thơ của Nguyễn Anh Nông đã trên ba mươi năm và trong thời gian ấy, 10 tập thơ và trường ca ra mắt bạn đọc. Anh lính thi sĩ xuất thân từ vùng thuần nông này đang để lại dấu ấn trên thi đàn bởi tiếng thơ đa giọng, vừa thuần phác, hồn hậu vừa hóm hỉnh, sâu sắc. 

Trong tuyển chọn Trương ca Việt Nam (Đỗ Quyên và Trần Thiện Khanh thực hiện) Nguyễn Anh Nông được lựa chọn cùng với bốn trường ca (Trường ca Trường Sơn, Gửi Bill Gates & trời xanh, Trò chuyện với cha con Cu Lập Sơn & Lập Thành, Lập Thành). Ở bài viết này, chúng tôi muốn nói tới trường ca Gửi Bill Gates và trời xanh (NXB Văn học-2011). Đây là trường ca nhận được khá nhiều dư luận từ độc giả và các nhà phê bình, tiêu biểu cho sức sáng tạo trẻ trung, giàu nội lực của Nguyễn Anh Nông.

 

Chín khúc ca về một cuộc đối thoại, đúng hơn, cuộc độc thoại “mở”.

 

Trường ca Gửi Bill Gates & trời xanh được kết cấu thành chin khúc, tác giả tự đánh số thứ tự như chin lần trò chuyện, chín lần tự giãi bày, trăn trở. Nếu có gì gợi ra từ con số chin ấy, có lẽ, đó là số nhiều, chủ thể trữ tình có nhiều suy tư muốn quan tâm, chia sẻ. Hơn nữa, lần này, đối tượng được “lựa chọn” để trò chuyện và chia sẻ lại là Bill Gates, ông vua thời kỹ trị, tạo nên sự tò mò thú vị.

Như bất cứ cuộc trò chuyện nào giữa hai người lần đầu tiên làm quen, “khúc một” giống như cái bắt tay làm quen giữa “Tớ” nhân danh Nhà thơ và “Cậu” - Bill Gates, chủ tịch tập đoàn máy tính lớn nhất thế giới Microsoft, với một thái độ bình đẳng đến bất ngờ:

Bill Gates

Cậu khoẻ không?

Tớ với cậu chưa từng gặp nhau

Nhưng tớ biết cậu

… Tớ nhiều lần nhìn cậu qua ti vi.

Tớ và cậu, hai cá nhân. “Tớ”- “Thi sĩ nghèo kiết xác”, “Cậu”- “Người công dân giàu nhất nhì thế giới”, thế mà vẫn tự tin, vẫn bình đẳng. Một sự đùa nghịch tếu táo chăng? Không, dường như đây là câu chuyện hoàn toàn nghiêm túc, đằng sau cách xưng hô kia là quan điểm, thái độ, xác lập sự bình đẳng giữa các giá trị. Nhà thơ - thuộc về thế giới/giá trị tinh thần, Bill Gates giàu có - thuộc về thế giới vật chất. Vinh quang thay văn minh vật chất, song cũng kỳ diệu thay sức mạnh tinh thần. Hai phương diện/ giá trị đó phải luôn đồng hành thì nhân loại mới thoát khỏi mông muội, dã man.

Thi sĩ của thời đại công nghệ sòng phẳng  xác nhận “Một cái clck chuột lưu vào bộ nhớ/ Công sức và suy tư của cả tháng cả năm nằm gọn long bàn tay/ Cậu sáng láng khác thường”, nhưng sự thách đố này không phải là không tinh quái và sâu sắc: “ Nhưng những bài thơ của tớ sắp viết ra/ Đố ai đoán được/ Nó là gì?/ Đến cậu thông minh thế/ Đố nào đoán ra?”. Khẳng định thơ ca, khẳng định giá trị tinh thần, thi sĩ “hu mour” cùng Bill Gates:

Tớ khâm phục cách cậu nói và làm việc

Tớ ngưỡng mộ cách cậu sử dụng tiền

Tất nhiên cậu học tớ cách làm thơ thì cũng còn lâu

Nếu thơ tớ đổi ra đô la, vàng, bạc, kim cương

Thì trái đất nặng hơn nhiều trọng lực.

Chỉ có thơ mới dám làm  cuộc so bì độc đáo ấy, cũng chỉ có nhà thơ mới có thể tạo ra cuộc đối thoại vô tiền khoáng hậu kiểu như vậy. Cách nói ngất ngưởng trong trường ca này khiến người ta liên tưởng tới kiểu lộng ngôn của các bậc tiền bối tài hoa xưa.

Đừng tưởng thi sĩ chỉ quen ngu ngơ, khi thơ biết “vịn” vào lịch sử, tựa vào văn hoá thì thơ sẽ đồng hành cùng dân tộc. Thái độ bình đẳng trên đây là sự bình đẳng giữa hai nền văn hoá:

Nước tớ và nước cậu

Hai lịch sử

Hai văn hoá

Hai sự kiêu hãnh

Mấy ai có được…

Chọn hình thức trò chuyện, đối thoại nên nội dung cuộc trò chuyện luôn “nhảy cóc” bất ngờ. Đang nói chuyện về cậu - tớ sang chuyện “nước tớ” và “nước cậu”, đang nói chuyện làm thơ và làm giàu sang chuyện Picatxô và hoà bình, rồi chuyện con quỷ chiến tranh, chuyện nữ thần tự do… đang nói chuyện trên trời sang nói chuyện mặt đất, đang nói chuyện xa xôi, nghiêm trọng sang nói chuyện của lưỡi, của răng, của miệng, chuyện muỗi, chuyện kiến, chuyện nàng còng gió…Những liên tưởng tạt ngang, cách nói vu vơ không đầu không cuối, những suy tư bất chợt… tạo cho cuộc đối thoại thông tin mở về nhiều vấn đề mà đa phần là những  vấn đề “nóng” của nhân loại thời hiện tại. Tuy nhiên, dù đối thoại về nhiều vấn đề, song thi sĩ hầu như không quên mục đích: khẳng định văn minh tinh thần, khẳng định giá trị tự thân, khẳng định lòng nhân hậu, truyền thống văn hoá, khẳng định thi ca. Mượn Bill Gates để đối thoại, thực ra là cuộc độc thoại nội tâm, tác giả của trường ca Gửi Bll Gates & trời xanh đã gây tò mò và hứng thú bởi hiệu ứng thời kỹ trị.

 

Thông điệp của công dân toàn cầu

 

Tám khúc còn lại của trường ca là cuộc “đàm luận” sôi nổi và thẳng thắn giữa nhà thơ và ông vua máy tính. Thi sĩ thành thực cảm ơn Bll Gates vì “cậu” đã giúp “tớ” cơ hội trở thành công dân toàn cầu. Chỉ cần “một click chuột” là có thể biết được  mọi  sự kiện ở khắp mọi xó xỉnh trên trái đất, cũng chỉ cần “một click chuột” là có thể chia sẻ, bày tỏ quan điểm về mọi vấn đề, và có thể “ gặp nhiều bạn mới/ qua email

Nhân vật trữ tình của trường ca xưng “tớ”, một cái tôi rất riêng tư, song những gì mà cái tôi riêng tư ấy quan tâm lại không cá nhân chút nào mà mang tầm nhân loại, những vấn đề mang tính toàn cầu. “ thế giới sục sôi - vạc dầu - chiến tranh”, Hoà bình và cái Đẹp”, “Tự do tuyệt đối hay là điều không thể?”. Quan điểm, thái độ này đúng là tư thế của một công dân toàn cầu.

Tớ phản đối sự treo cổ của lòng thù hận

Sự khôn ngoan không mách bảo  một dân tộc này bài học về đối nhân xử thế của dân tộc khác?

Những X,Y, Z… khi thất thế không làm yếu đi một thể chế?

Sự xót xa trong thấu nhận này  vừa gần gũi vừa sâu sắc:

Máu và lửa

Đồng đô la vơi dần trong túi người dân

Con quỷ chiến tranh móc dạ dày người lao động

Lương tri nằm dưới thớt

Dư luận giãy đành đạch trên chảo rang.

Những thông đạt chân lý mà công dân toàn cầu này thấm thía cũng là kinh nghiệm của tất thảy, từ cá nhân đến cộng đồng, từ quốc gia đến vùng lãnh thổ, cả phạm vi vi mô lẫn vi mô:

Láng giềng tốt như cuốn sách hay

Bạn bè mới hôm qua hôm nay hoá người xa lạ

Cái miệng

Chiếc loa

… từ chiếc loa

Có kẻ chết ngất

Có người hân hoan như bắt được vàng.

Nỗi đau, sự giận dữ trước thảm cảnh bà mẹ trái đất bị huỷ hoại này chính là lương tri, trách nhiệm của công dân toàn cầu:

Những tổ hợp nhả khói độc lên trời

Từng đám mây a-xít lặc lè bay quanh trái đất

Trái đất ruỗng dần bởi dầu, than, khí đốt – con người khui lên.

… Trái đất như con người bị moi dần tim, gan, lá lách

Một ngày kia trái đất như người già đớn đau tật bệnh

Vũ trụ có còn một tinh tú lung linh?

Lời cảnh báo này không cho riêng ai:

Mỗi ngày ta càng đáng mặt là NHỮNG CON NGƯỜI

Giữa máy móc tinh vi

Giữa ồn áo phố xá

Cái giá ta phải trả

Bụi bặm trong hơi thở, miếng ăn

Những phờ phạc, băn khoăn

Trên gương mặt người ta yêu dấu…

Lời thú nhận tha thiết này có sức lay động đến mỗi trái tim:

Mỗi ngày sống ta như người mắc nợ

Với đất đai này, bạn ơi!

Không chỉ có trách nhiệm với trái đất, công dân toàn cầu còn mang nặng tình cảm với thơ. Thơ còn hay mất? Ai đang đọc thơ? Giá trị của thơ? Thơ và văn hoá, thơ và tiền bạc, thơ và cuộc sống v.v… từ thông điệp cuộc sống đến thong điệp thơ ca, Nguyễn Anh Nông đã tìm được sự đồng điệu về bản chất giữa hai đối tượng tưởng rất xa nhau này: trái đất và thi ca. Sinh mệnh của hai đối tượng ấy đều thuộc về/ gắn liền với trái tim, khối óc, lương tri, hạnh phúc, nỗi đau, tình yêu, khát vọng… khi nào trái đất còn thì thơ sẽ vẫn “hoài thai” và “lẳng lặng hiện hình” và nhà thơ sẽ vẫn cất tiếng hát “ơi cuộc sống mến thương”:

Những nàng thơ đỏng đảnh, đa tình

Bao giấc mộng thơm tho đẹp đẽ

Cứ hoài thai lẳng lặng hiện hình.

*

Thơ bì bõm lội ngang chiều tĩnh động

Tớ vẫn hát niềm tin yêu cuộc sống

Dẫu cô đơn thăm thẳm vơi đầy.

Thông điệp mà công dân toàn cầu trong trường ca Gửi Bill Gates & trời xanh gửi tới độc giả thực sự là thông điệp Xanh. Thông điệp ấy gửi gắm khát vọng về tình yêu, hoà bình, hạnh phúc. Thi sĩ muốn hoá thân vào “ bông cúc xanh”, “làn mây phiêu bồng”, “đóa hồng”, thậm chí là “hạt – cát -  biết – yêu đương” để phát đi những thông điệp mang nặng nỗi ưu tư nhân bản.

 

Những câu thơ ám ảnh

 

Thông điệp Xanh đã được “ chuyển phát” bằng phương tiện hữu hiệu: thi ca. Sự cộng hưởng này đã mang lại sản phẩm nghệ thuật đích thực: những câu thơ ám ảnh, tài hoa.

Chẳng hạn, chân dung ông vua công nghệ Bll Gates đã được khắc tạc bằng nét phác rất tinh:

Tớ đọc ý nghĩ của cậu qua ánh mắt

Qua cử chỉ chậm chạp và nụ cười nhẹ nhõm

Những làn mây hờ hững thoáng ưu tư?

Đúng là “ánh mắt” thông minh, “nụ cười nhẹ nhõm” và “cử chỉ” thận trọng là những biểu hiện cho nét phong thái tao nhã, lịch lãm của Bill Gates, nhà công nghệ và kinh doanh tài ba. Song “bắt” được những ưu tư thoáng qua rất nhanh trên gương mặt chính khách lịch lãm ấy và so sách với “làn mây” thì thật sâu sắc. Sức gợi của hình ảnh so sánh này quả là diệu vợi.

Có lẽ say mê tài năng và ý nghĩa nhân văn sâu sắc trong các tác phẩm của danh hoạ Picatxô, bậc thầy của trường phái lập thể, Nguyễn Anh Nông cũng đã tạo một khổ thơ thật ấn tượng theo bút pháp đó:

Kìa chim câu trắng nhao mình trên núi lửa và ngùn ngụt khói giếng dầu

Mặt trời sặc sụa nhỏ những giọt mước mắt a- xít

 xuống các châu lục

Chim câu đang vừa bay vừa khóc.

Bức tranh lập thể được tạo ra bởi các mảng khối hình tượng đặc biệt gợi liên tưởng xa, rộng, nhiều tầng nghĩa: Bồ câu trắng biểu tượng cho Sự sống – Hoà bình- cái Đẹp- cái Thiện, không còn chốn dung thân: Bồ câu trắng đang cận kề bên miệng vực huỷ diệt mà con người chính là nguyên nhân trực tiếp và gián tiếp (núi lửa, khói giếng dầu, mưa a xít…). Mặt trời khóc. Mưa a- xít là nước mắt của mặt trời - một cách diễn giải  giàu tính triết lý, đó là những giọt nước mắt đau đớn hay những giọt nước mắt hận thù? Nhưng dù gì nước mắt vẫn là biểu tượng cho nỗi khổ đau. Đấng tạo hoá đầy quyền năng đã khóc, dấu hiệu ấy vừa xót xa vừa đáng sợ. Hình ảnh “ chim câu vừa bay vừa khóc” cũng gợi ra rất nhiều cung bậc của nỗi đau: đau đớn, xót thương, tủi hổ, bất lực… Tác giả của thông điệp Xanh quả đã biết cách tận dụng phương thức thể hiện của các ngành nghệ thuật liên đới để tạo ra bức tranh thơ giàu ý nghĩa hiện thực và biểu tượng. Bức tranh có sức thức tỉnh và lay động lương tri nhân loại hãy cứu lấy sự sống, hãy bảo vệ hoà bình, bảo vệ trái đất- ngôi nhà chung  yêu dấu trước nguy cơ huỷ diệt…

Vì vậy, hoàn toàn có thể chia sẻ và tự hào cùng tác giả khi anh định giá:

Vàng bạc nào sánh nổi mấy vần thơ

Cùng lời trào tiếu này:

Bill Gates đích thị không biết làm thơ

Thế thì phí nửa… đời người

Thế thì giàu- nhiều đô la cũng… vứt !

Đúng là trường ca Gửi Bill Gates & trời xanh của Nguyễn Anh Nông đã được viết ra bằng trái tim “bỏng hơn mặt trời” nên từ ý tưởng đến hình thức thể hiện đều nồng nàn cháy bỏng. Đó là sản phẩm của một trái tim còn rất trẻ và giàu tình yêu thương nên hành trình thi ca của anh chắc sẽ là một dòng chảy giàu phù sa và cũng lắm thác ghềnh.

Dẫu thế nào thì cuộc sống và thi ca luôn cần những trái tim nhiệt huyết như thế này:

Bỏng hơn mặt trời

Ừ, trái tim ta

Trái tim một con người./.

      Theo Tạp chí Nhà văn, tháng 10 năm 2012

 

Các bài khác:
· LÊ VĂN NGĂN - NƠI TẠM TRÚ VÀ QUÊ HƯƠNG
· THÚC TỀ - MỘT ĐỜI THƠ ĐƠN CÔI
· MỞ RA VÀ ĐỌC
· CHÙM THƠ THIỀN CỦA TUỆ THIỀN
· TRANG THẾ HY - HẠNH PHÚC CỦA NGÔI SAO BUỒN
· TRANG THƠ ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
· DẤU ẤN LÊ HUY MIẾN QUA HAI BỨC TRANH 100 TUỔI
· SỰ MẤT NGỦ CỦA THI CA
· GIẢI MÃ BÀI CA DAO "ĐI CHỢ TÍNH TIỀN"
· LÃNG MẠN NHƯ TRẦN DZẠ LỮ
· BÙI GIÁNG VÀ A.CAMUS
· ĐẶNG HUY VĂN THƠ CHO VÕ THỊ TẦN -NGÃ BA ĐỒNG LỘC
· ĐOÀN TRỌNG HẢI - CHẠM BỜ SIÊU THỰC
· THƠ LỤC BÁT CỦA KHUẤT QUANG THẢO
· SỐC VỚI NHỮNG VẦN THƠ ỠM Ờ CHUYỆN SEX
· KÝ ỨC TÌNH XƯA
· PHONG VÀO LỚP MỘT
· TẠ VĂN SỸ - TỰ HỌA CHÂN DUNG BẰNG THƠ
· TẢN MẠN VỀ VĂN HỌC ĐƯƠNG ĐẠI VÀ TẠP CHÍ ĐỊA PHƯƠNG
· NHÀ VĂN SAO MAI - NỤ CƯỜI "ĐỂU" VÀ NƯỚC MẮT CHÂN THÀNH

 

  
Gia đình Bích Khê