DIỄN ĐÀN VĂN NGHỆ
 
NHỮNG GHI CHÉP VỀ QUỐC CA, QUỐC KỲ VÀ NGƯỜI NGHỆ SĨ

                                                                                              Trần Quốc Toàn 

 

Tôi có dịp gặp hai ông thầy đã trực tiếp tham gia vào sự kiện trọng đại cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 2/9/1945, được nghe các thầy kể nhiều chuyện.

Cao hơn, cao nữa, lá cờ không cán, có ngôi sao năm cánh mập, may tay

Thầy Thy Ngọc (1925-2012) kể: “Năm 1945, tôi vừa tròn 20 tuổi, vẫn còn được đến trường. Nhưng ngoài sách vở, một số học sinh chúng tôi còn có tờ báo Cứu Quốc trao tay bí mật. Đọc lén cách nào thì tùy sáng kiến mỗi người, miễn là đừng để “thộp ngực”. Các cuộc diễn thuyết chớp nhoáng ở Hồ Gươm, trên các chuyến tàu điện, trong các sạp bán hàng các chợ. Luôn luôn có các tờ giấy to dán ở các khoảng tường rộng, hoặc các băng vải chăng từ cột điện này sang cột điện kia dòng chữ đủ kiểu, đủ cỡ ỦNG HỘ VIỆT MINH.              

Thế rồi Cách mạng tháng Tám! Chúng tôi đã hoạt động bí mật trong đoàn thể Cứu Quốc, cũng đã hiểu đôi chút những gì sẽ xảy ra, nhưng sáng ngày 17 tháng 8 năm 1945 ấy cũng làm chúng tôi như ở trên trời rơi xuống: Mặt trận Việt Minh đã biến cuộc mít tinh thanh niên do chính quyền tay sai thân Nhật hồi ấy tổ chức tại quảng trường Nhà hát Lớn Hà Nội thành một cuộc biểu tình rầm rộ, sau khi đã chủ động đăng đàn diễn thuyết động viên bà con tham gia, chăng cờ thật lớn phủ trên phía mặt tiền nhà hát nơi mít tinh. Cờ đỏ sao vàng bỗng rực lên từ trong quảng đại quần chúng. Người ta công kênh nhau cho cao hơn và rầm rập từng đội ngũ tỏa ra khắp ngả…      

Tôi giơ thẳng hai tay, vài bước đi lại nhảy vọt lên cho cao hơn, cao nữa, lá cờ không cán, có ngôi sao năm cánh mập, may tay chứ không bằng máy khâu. Lá cờ do cậu Thệ Thủy đưa cho, (Thệ Thủy là bút danh của Nguyễn Tuấn San, em ruột nhà thơ Thâm Tâm; là tổ trưởng tổ học sinh Cứu Quốc khu vực Bạch Mai, người vẫn thường trao lén các tờ báo Cứu Quốc cho tôi đọc và tôi chuyền tay cho các bạn tin cậy khác ở trường tôi học). Lá quốc kì mà  trước đó được Tuấn San giấu sẵn trong áo. Chúng tôi vừa đi vừa hát:

      …Cờ in máu chiến thắng mang hồn nước.

      Súng ngoài xa vang khúc quân hành ca…      

Lần đầu tiên chúng tôi hát bài Tiến quân ca, cứ dựa tiếng nhau mà hát. Chặng đường từ Nhà hát Lớn qua Hồ Gươm, theo đường tàu điện, chen chân chật ních khu Hàng Đào, Hàng Ngang vốn xưa nay chưa bao giờ rộng, thẳng đường Quán Thánh, ra hồ Trúc Bạch, vòng Ba Đình, trở về Tràng Thi, rồi từ đó từng đoàn theo khu cư trú mà về.„     

Chính là cờ may tay này đã dẫn anh thanh niên Thy Ngọc đi theo cách mạng, câu chuyện tiếp tục: “Sau khởi nghĩa, tôi được bố trí làm thư ký riêng cho Bộ trưởng bộ Thanh Niên Dương Đức Hiền một thời gian rồi xung phong Nam tiến…Vợ tôi vốn mảnh mai nên chỉ mang được mấy thứ nhẹ. Tôi mang sau lưng một ba lô nặng gồm gạo, quần áo, chăn màn...; trước bụng cũng một “ba lô”, địu đứa con ba tuổi. Cháu áp vào bụng bố và khi cần thì tè luôn…”. Từ những bước đi đầu tiên anh thanh niên Thy Ngọc đã thành nhà văn Thy Ngọc. Thơ văn Thy Ngọc có trong các sách Tiếng Việt, sách kể chuyện, sách Tập viết… của Nhà xuất bản Giáo Dục. Vào những thư viện trường học thuộc các cấp tiểu học và trung học cơ sở, đều thấy sách có tên Thy Ngọc. Từ hơn 50 đầu sách viết cho thiếu nhi,  nhiều tác phẩm đặc sắc của Thy Ngọc được đưa vào chương trình giảng dạy. Với thành tích này ông được Bộ Giáo dục và Đào tạo tặng bằng khen. Được Trung ương Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh hai lần trao huy chương vì thế hệ trẻ.    

 

Bà con cứ tưởng chúng tôi ở chiến khu mới về  

Cũng về quốc ca và quốc kì Việt Nam thầy Trần Văn Thụ kể câu chuyện xảy ra vào đúng ngày quốc khánh: “Tháng tám ấy, tôi bước vào tuổi mười tám. Ngay sau 19 tháng 8, tôi được phân công đi tiếp quản một khu vực toàn biệt thự ở khu Ba Đình, có phủ Toàn quyền. Sau mấy ngày làm nhiệm vụ canh gác, tôi lại được cử đi học một lớp học quân sự. Trong những ngày này, có thể nói tất cả  mọi người dân Hà Nội, ai cũng ao ước có được một cây súng để giúp Việt Minh, làm một việc gì đó cho đất nước. Bởi vậy, được đi học quân sự là một vinh hạnh lớn. Một số bạn tôi phán đoán, có lẽ lớp học ở chiến khu. Số khác lại quả quyết, phải đi Sơn Tây! Việt Minh có một lớp đào tạo sĩ quan ở Tông cách Hà Nội chừng 50 cây số. Nhưng cuối cùng, tôi và mấy bạn tập trung tại trường Kỹ nghệ thực hành (người Pháp gọi là École Pratique d’Industrie, ở đường Quang Trung ngày nay).      

Bạn bè trong lớp quân sự đều là dân Hà Nội. Số đông đã từng có thành tích ủng hộ Việt Minh dù chỉ là truyền tay nhau truyền đơn hay báo chí cách mạng. Chúng tôi  được phổ biến sẽ ăn, ở tập trung tại trường một tuần. Trái với sự mong đợi của nhiều người, những bài học đầu tiên không  liên quan gì tới súng ống mà chủ yếu là những bài tập về đội ngũ. Tuy cái nắng tháng tám không gay gắt như mấy tháng trước, nhưng những bài tập lăn - lê - bò - toài cũng làm cho chúng tôi đau ê ẩm. Nhiều buổi tập, các học viên cũng được tập cùng với súng. Cũng vác súng lên vai, rồi lại hạ súng xuông theo hiệu lệnh, đều tăm tắp! Nhưng là… súng gỗ. Nhiều người chưa biết rõ hoàn cảnh khó khăn của cách mạng lúc bấy giờ, cứ nghĩ rằng chắc tới cuối khóa sẽ có buổi diễu hành với súng thật. Sự thật thì cũng có một vài tối, chúng tôi được học về vũ khí. Cả trung đội mới có hai khẩu mút-cơ-tông. Chúng tôi đã thay nhau tháo ra, lắp lại và… sờ vào kim hỏa. Ngày thứ sáu của khóa học là ngày một tháng chín, buổi chiều, mọi người rất ngạc nhiên khi đươc lệnh tập họp để nhận “quân trang”. Đó là một bộ quần áo gồm một sơ-mi ngắn tay, một quần soóc, cái mũ và đôi giầy ba-ta. Trưa hôm sau, chúng tôi từ trường đi ra đường trong hàng ngũ chỉnh tề. Không ít bà con đứng hai bên đường cứ tưởng chúng tôi ở chiến khu mới về! Tới quảng trường Ba Đình, tuy không được đứng trước lễ đài, nhưng chúng tôi cũng được đứng phía trước biển người dân sự, được đứng ngay dưới chân quốc kì và được thấy rõ Chủ tịch Hồ Chí Minh, nghe rõ từng lời nói của Người rồi cùng nhau hô rất to và rất đều những lời thề ở phần cuối của bản Tuyên ngôn độc lập: “Xin thề! Xin thề! Xin thề!”.

         

Nốt đen đã thành một dấu lặng và một móc đơn để quốc ca mạnh hơn   

Chuyện xuống đường biểu tình, chuyện họp nhau tuyên ngôn độc lập thì cả nghìn, cả vạn người chứng kiến. Chuyện sau đây chỉ mươi người biết thôi. Thầy Thụ kể tiếp: “Sau ngày cách mạng giành được chính quyền, nhịp sống của thủ đô náo nức hẳn lên. Trong những ngày này, âm nhạc là một món ăn tinh thần không thể thiếu đối với mọi người, nhất là thanh niên. Để đáp ứng nhu cầu đó, một số nhạc sĩ có tên tuổi lúc bấy giờ như nhạc sĩ piano Nguyễn Hữu Hiếu, nhạc sĩ violon Nguyễn Văn Diệp đã đứng ra thành lập một trường dạy nhạc nhỏ lấy tên là Hội Khuyến nhạc, trụ sở là một ngôi nhà 3 tầng ở đằng sau nhà Đấu xảo nay là Cung văn hóa Hữu nghị Việt – Xô. Lớp này được nhiều người thích vì ngoài môn ký xướng âm, nhạc sinh còn được học những bài hát mới, do anh Nguyễn Hữu Hiếu (sau này là nhạc sĩ của Đài phát thanh Hà Nội) trực tiếp dạy. Một hôm, sau buổi học, anh Hiếu chỉ định 6 người ở lại, trong số đó có tôi và anh Huy Khôi (sau này là trọng tài bóng đá có uy tín của Việt Nam). Nhạc sĩ Hiếu cho biết, chúng tôi được chọn đi tập hát bài Tiến quân ca tại Đài tiếng nói Việt Nam, rồi cùng anh đạp xe tới một phòng tập của đài ở đằng sau Nhà hát lớn. Cho tới ngày hôm đó, nhiều người Hà Nội đã biết hát bài Tiến quân ca của Văn Cao với âm đầu tiên của ca từ “Đoàn quân Việt Nam đi…” là một nốt nhạc đen. Nhạc sĩ Hiếu nói với chúng tôi rằng nay nốt đen được sửa thành một dấu lặng và một móc đơn để nhịp điệu lúc vào bài mạnh hơn. Chúng tôi là những người đầu tiên thực hiện sự sửa đổi trong câu nhạc này để phổ biến cho mọi người. Sáng hôm sau, chúng tôi cùng nhạc sĩ Hiếu đạp xe xuống Đài phát thanh ở Mễ Trì, nằm giữa cánh đồng lúa thuộc ngoại ô Hà Nội. Sau khi tập lại 1, 2 lần, trước khi vào phòng thu, người phụ trách ở đây còn dặn dò chúng tôi cố hát cho tốt để phát bài Quốc ca của nước Việt Nam đi khắp thế giới! Ai nấy đều thấy cảm động và hồi hộp. Trong số 6 anh em được chọn đi hát, tôi là người băn khoăn nhất vì bỏ thì tiếc mà nói sự thật về sự trục trặc của “bộ máy” phát âm của mình thì sợ làm nhạc sĩ Hiếu thất vọng. Số là năm đó tôi 18 tuổi, cái tuổi đã qua giai đoạn đầu của hiện tượng “vỡ tiếng”, nhưng vẫn còn chịu ảnh hưởng. Tuy giọng nói của tôi đã trong trở lại, nhưng có khi bất chợt vẫn “oạc” một tiếng như vịt đực kêu. Hát bình thường với bạn bè thì không sao vì mọi người thường hát thấp hơn âm chuẩn, nhưng hát đúng gam, với đàn piano thì gay go vì bài Tiếng quân ca ở gam sol trưởng có âm cao nhất tới nốt mi. Nhưng tới lúc này thì không thể thoái lui được nữa rồi. Mọi người đang bước vào phòng. Chúng tôi dàn thành hai hàng trước micro, cánh cửa phòng được đóng lại, đèn báo hiệu bật sáng và anh Hiếu đã giơ tay làm hiệu… Sau cùng thì tôi cũng góp được giọng của mình cùng với anh em mà không để xảy ra một tiếng lạc âm nào vì cứ tới câu ca có giọng cao nhất là tôi hát xuống hẳn một quãng tám. Anh Huy Khôi đứng cạnh tôi có đôi tai khá thính, khi ra khỏi phòng, khẽ bảo tôi: “Sao cậu lại sáng tác ra cái “bè ồ” ở giữa bài như vậy?”. Tôi chỉ cười trừ”.

        

Những người biết chơi đàn rất được trọng vọng    

Vẫn bài ca lịch sử dân tộc ấy thầy Nguyễn Văn Thụ Thụ kể tiếp… Những ngày mùa thu cách mạng, hầu hết các khu phố Hà Nội thường có những cuộc nói chuyện về tình hình trong nước, kết hợp với biểu diễn văn nghệ “cây nhà lá vườn”. Và điều không thể thiếu trước khi khai mạc là tiết mục chào cờ. Những người biết chơi đàn như tôi rất được trọng vọng. Cứ chiều tới là đã có người chầu trực ở nhà để mời đi cử nhạc quốc ca. Có khi phục vụ tới nửa đêm mới về nhà, nhưng không hề có phong bì hay thù lao gì như bây giờ, ngoài một vài chén nước trà.     

Tuy nhiên có một thời gian, tôi đã gặp một ngoại lệ. Một anh bạn cùng phố mê coi cải lương, thường tới rạp hát Ái Liên, (rạp Moderne ở phố Hàng Quạt) đã quen với ông bà chủ và biết rạp đang rất cần một nhạc công để cử bài chào cờ trước khi trình diễn. Vậy là tôi được anh giới thiệu với rạp hát này như một nhạc công violon. Thế là gần một tháng trời, tối nào tôi cũng tới rạp Ái Liên để cử giai điệu quốc ca lúc mở màn cùng với tiếng đàn banjo alto của bạn tôi. Khi tiếng nhạc vừa cất, tất cả các khán giả đều đứng lên, im phăng phắc. Tiếng nhạc vừa dứt, mọi người cùng ngồi xuống và vỗ tay rào rào. Hôm nào cũng thế, khiến các diễn viên cũng thấy phấn khởi. Lại có lần xuống diễn ở Hà Đông những ba tối. Cứ diễn xong, tôi mượn một cái phông màn cuộn lại kê dưới đầu làm gối để ngả lưng bên tấm cánh gà trên sân khấu. Tôi thấy cuộc đời  nghệ sĩ cũng dễ chịu. Cho tới đêm mưa của buổi diễn cuối cùng. Khi vở diễn vừa hết, tấm màn trên sân khấu chưa kịp buông xuống thì trời đổ mưa rất to. Khán giả chen nhau ra về. Mấy người phụ trách sân khấu vội vã thu dọn phông cảnh, đạo cụ. Tôi cũng vội cho đàn vào hộp để tránh mưa hắt rồi trèo lên sân khấu tìm chỗ ngả lưng. Đứng giữa những tấm cánh gà bị gió thổi phồng lên như những cánh buồm, tôi thấy một người  đàn bà đang cho con bú. Bên cạnh chị còn có một đứa nhỏ nữa đang bám lấy chân mẹ và tôi chợt nhận ra người đàn bà đó là nghệ sĩ Ái Liên. Chị vừa trút bỏ xiêm y lộng lẫy của vở diễn để trở về với chức năng của người mẹ giữa đời thườngTôi cũng không biết cô bé bú tí mẹ ngày thu năm ấy lớn lên thì thành ai? Ái Xuân hay Ái Vân? Nhưng với tôi cả ba mẹ con nhà ấy đều là những nghệ sĩ lớn của nước cộng hòa năm thứ nhất.   

Với người viết bài này thì thầy Thụ cũng là một nghệ sĩ không nhỏ đâu, khi chỉ với ca khúc “Năm ngón tay ngoan” viết bằng tay trái nghiệp dư – xòe bàn tay đếm ngón tay… thầy đã khiến biết bao công dân tương lai của nước Việt mình cùng hát và cùng “…đứng nghiêm giơ tay chào”!

 Nguồn: vanvn.net

 

 

 

Các bài khác:
· PHẠM NGỌC THÁI VÀ NỖI TRĂN TRỞ NGƯỜI ĐI TÌM VÀNG
· VŨ THIÊN KIỀU - LỄ HỘI LỤC BÁT KHÔNG "NGÁN" BÃO DƯ LUẬN
· NHỚ LỜI DI CHÚC, THEO CHÂN BÁC
· ANH ĐỨC - CHU ĐÁO VÀ GẦN GŨI
· GIỚI THIỆU LỤC BÁT TỨ TUYỆT CỦA TRẦN VŨ
· CHA TÔI - NHÀ VĂN LAN KHAI
· VĨNH BIỆT CHA ĐỂ TÁC PHẨM HÒN ĐẤT
· NHẬN DIỆN CÁI KHÁC ĐỂ HƯỚNG ĐẾN SỰ ĐA DẠNG CỦA TIỂU THUYẾT
· NHỚ ANH ANH ĐỨC
· MỘT GIỌNG THƠ NỮ KHÔNG CẦN TRANG ĐIỂM
· LÊ VĂN NGĂN - NHỮNG CÂU HỎI, NHỮNG CUỘC HÀNH TRÌNH VÀ NHỮNG NIỀM HY VỌNG
· TẠ MINH CHÂU - CÓ MỘT MIỀN KÝ ỨC MÃI MIÊN MAN
· CON NGƯỜI THỜI ĐẠI QUA NHÂN VẬT TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM HIỆN ĐẠI
· TA MÌNH ƯỚT NHAU
· TRANG THƠ TRẦN HUY MINH PHƯƠNG
· THANH HẢI - NHÀ THƠ NHƯ TÔI TỪNG BIẾT
· THƠ THỜI KỲ KHÁNG CHIẾN CHỐNG PHÁP
· NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT THA HÓA TRONG TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ SAU 1975
· THƠ TÂN HÌNH THỨC VIỆT - TIẾP NHẬN VÀ SÁNG TẠO
· NHÂN 2 BÀI THƠ CỦA PHÁP THUẬN, NGHĨ ĐẾN HÌNH ẢNH VĂN HÓA VÀ VĂN HÓA HÌNH ẢNH

 

  
Gia đình Bích Khê