DIỄN ĐÀN VĂN NGHỆ
 
ẤN TƯỢNG MÃ GIANG LÂN

       Vũ Nho

                  
Không hiếm các nhà khoa học khi nổi hứng làm dăm ba bài thơ để trong sổ tay hay in báo. Nhưng khá hiếm hoi nhà khoa học in  một hoặc vài ba tập thơ. Đặc biệt với các Giáo sư  làm trong ngành Văn chương thì lại càng hiếm  lắm. Theo tôi biết thì chỉ có giáo sư Hà Minh Đức là đã in bốn tập thơ sau khi đã bước vào tuổi không còn trẻ. Và người thứ hai là Giáo sư Tiến sĩ Lê Văn Lân. Trường hợp Giáo sư tiến sĩ Lê Văn Lân có khác giáo sư đồng hương Thanh Hóa Hà Minh Đức. Trước khi sinh viên và bạn đọc biết đến một GS. TS. chủ nhiệm bộ môn, người ta đã biết đến nhà thơ Mã Giang Lân với hai bài thơ đoạt giải ba cuộc thi thơ của báo Văn Nghệ năm 1969. Và mặc dù viết nhiều  giáo trình, công trình khoa học, với tư cách nhà thơ Mã Giang Lân, tác giả  cũng đã công bố đến 6 tập thơ lần lượt theo thời gian :  Bình minh và tiếng súng ( 1975), Hoa và dòng sông ( 1979), Một tình yêu như thế ( 1990), Những mảnh vỡ tiềm thức ( 2009), Về một cây cầu ( 2010) và Những lớp sóng ngôn từ ( 2013).

Tôi ấn tượng với Mã Giang Lân trong đôi lần ngồi trong Hội đồng chấm luận án tiến sĩ, khi đọc tóm tắt tiểu sử của anh trong Nhà văn Việt Nam hiện đại ( Kỉ yếu của Hội nhà văn). Và đặc biệt  là khi đọc bài viết của nhà thơ Vũ Từ Trang trong cuốn sách “ Nhà văn độc hành độc bộ”. Hóa ra  những phẩm chất  tư duy hệ thống, sắc sảo, rành mạch, chi tiết, chặt chẽ của một người làm nghiên cứu không lấn át phẩm chất mơ mộng, lãng đãng, “ không rành mạch” ( Nguyễn Duy : Xin chớ hỏi tại sao như vậy/ Tôi vốn không rành mạch bao giờ) của người làm thơ. Mà có được hai loại phẩm chất của nhà khoa học, nhà thơ như Mã Giang Lân thì thật đáng quý, thật đáng trân trọng.

Ấn tượng về thơ Mã Giang Lân, với tôi, trước hết,  là thơ của một nhà thơ gốc gác thôn quê, gắn bó với một vùng nông thôn Thanh Hóa. Quê hương anh vừa có cánh đồng, vừa có dòng sông, lại vừa có cây cầu nổi tiếng trong chiến tranh chống Mĩ. Dù trở thành một giảng viên  của trường đại học danh tiếng vào bậc nhất nước ta, nhưng con người giản dị, chân mộc của anh vẫn gần gũi với người nông dân.

Tôi thao thức trong ngôi nhà thao thức

Cánh đồng đang vụ gặt

Bàn tay tôi còn đậm hơi bùn

                   Mùa trăng, trong tập Một tình yêu như thế


Gắn bó với quê hương, với những người làm ra hạt lúa, củ khoai, hay quăng chài trên sông bắt cá, nên luôn luôn  thường trực một nỗi thương cảm, lo lắng, trăn trở ở người thơ.  Không ở nhà quê, nhưng anh băn khoăn, day dứt:

Ao hồ bị chôn sống

Cây xanh bị bức tử giữa trời xanh

                    Lang thang

Đồng đất mấy năm nay nóng dần lên san lấp

gò đống ngổn ngang mùa khô nước nghẹn khó về

lam nham vài vạt khoai ruộng lúa

                   Người về


Tác giả “gọi mùa màng” vì  thấy để có một mùa bội thu, người quê đã “bội thu” nhiều thứ quá:

          bội thu những trận mưa tầm tã qua đêm

          bội thu những ngày chói chang không một làn mây không một ngọn gió

          bội thu những cánh đồng khô cằn đòng đòng lấp ló

          bội thu những tiếng cười héo hắt chiều hôm

                                      Gọi mùa màng

Nhìn những thế hệ con cháu của mình, nhà thơ không khỏi day dứt, ngậm ngùi:

          chiếc xe đời cha để lại

          các cháu è lưng quèo quẹo kiếm dăm đồng

          bám vào quê để sống

          mà quanh năm quê lầm lụi

          đời cha đời con

          chóng mặt vòng quanh năm tháng

                                      Đêm Hàm Rồng

Là Tiến sĩ, là Giáo sư nhưng có lẽ nguồn gốc xuất thân, cộng với những ngày gian khổ chung của cả nước trong chiến tranh, nên hồn thơ Mã Giang Lân luôn luôn mở về “ thường dân hạng ba” đủ loại. Một ông chài trên sông, những đứa cháu ở quê, người bốc vác, người chạy chợ đầu mối,  những người  làm nghề đánh cá “những kiếp người phiêu dạt/ mấy đời/ đến chết vẫn lênh đênh” (Ở sông). Những người bạn “ trang lứa chăn trâu” chưa khi nào vượt qua bên kia sông/ chỉ quẩn quanh bên này đồng/ vai vác cày vai khoác ách/ một đời cố tìm niềm vui trong gian nhà đất/ giỗ chạp loanh quanh tối ngày ( Hành hương). Anh cảm thông và thấu hiểu nỗi lo lắng của người chị họ  đi kinh tế mới:

          Làm sao lo cái đói  giêng hai

          Làm sao có tiền sang năm về giỗ bố

                             Người chị họ nói

Chung một chuyến tàu chợ, anh quan tâm tới những số phận khác nhau đủ loại đang bươn chải trong cuộc mưu sinh đầy gian nan, bất trắc: Người về quê tìm mồ mả tổ tiên/ người bươn bả kiếm miếng ăn nơi đất mới/ người tay xách nách mang mánh lới/ bán buôn xuyên các phố phường ( Đi tàu).

          Nhiều bài thơ của nhà thơ sống , làm việc  nơi phố thị nhưng lại nói về ruộng vườn, bờ bãi, về cây cầu Hàm Rồng, về dòng sông Mã thân thương mà anh đã lấy tên sông cùng với tên thật của mình để thành một bút danh ấn tượng Mã Giang Lân. Tuy nhiên, thơ của anh không chỉ mở về vùng quê “ cánh đồng âm thầm bùn đất”. Thời chiến, nhà thơ công dân của chúng ta “cùng đổ mồ hôi, cùng sôi giọt máu” ( Xuân Diệu) với nhân dân : “ Tôi mở những trang thơ lửa bỏng/ những trang thơ lấm láp chiến hào” ( Những ngả đường).  Những câu thơ của anh vững bền, chắc chắn như “Trụ cầu Hàm Rồng” mà bom tấn, đạn hai mươi li, tên lửa Mĩ không làm gì nổi. Gian khổ nhưng không ít tự hào:

          Cả dân tộc sống những ngày nghiệt ngã

          Nắm gạo nắm mì

          Đong lại đong đi

          Chia làm ba rồi chia làm bốn

          Mấy thế hệ cùng nhau cầm súng

          Chưa một phút nghỉ ngơi

                   Những ngày gian khổ, trong tập Một tình yêu như thế

Những ngày tháng hào hùng ấy vẫn hằn lên trong kí ức :

          Những đoàn xe cắt vụn đêm đen

chuyến tàu kẻ một đường chân trời mờ mịt

bạn bè vẫy tay bóng tối

hăm hở đi không về

đêm đông chớp giật 

bom B52 nhằm cháu bé Khâm Thiên

                                       Mở

Thời bình, thơ anh lên rừng, xuống biển, lắng nơi phố thị. Ở đâu cũng vẫn tấm lòng hồn hậu ấy, tinh thần công dân ấy. Nỗi lo lắng cuộc đời chung của nhân dân, đất nước hầu như không đổi thay:

          các khu dân cư cơi nới

          người xe ùn ùn đường phố nhấp nhô

                                        một dòng sông sọ dừa 

           những ngôi nhà cao ngất

           có gọi được đàn sâm cẩm trở về không

           với một phần ba hồ Tây còn lại

                             Năm 2010 nghĩ

Càng về sau, thơ của Mã Giang Lân càng đượm suy tư, trăn trở. Cái vui phơi phới nhường chỗ cho sự ngẫm ngợi về lẽ đời, về tình người, về  thế sự. Chỉ so sánh hai hình ảnh luống cày cũng thấy điều này:

          Những luống cày đất mới

          Chạy dài như những tia nắng đầu tiên

                             Ban mai,  viết năm 1976

          ..cánh đồng phờ phạc

          Những luống cày há mồm chờ nước

                             Khúc biến tấu, viết năm 2012

Mà thực tế cuộc sống bây giờ vui sao được khi có nhiều điều trái ngang, không ít giá trị bị đảo lộn, niềm tin lung lay “ niềm tin ngã ba, niềm tin ngã bảy/ có thể đánh lừa xoa dịu cơn đau” ( Lang thang). Cả những niềm riêng của nhà thơ nữa : “ em bơ vơ phía bơ vơ/ Tôi hoang sơ cứ hoang sơ một đời” ( Nắng chia mùa hạ). Một so sánh chắt ra từ suy ngẫm của nhà thơ nhưng cũng là một nhà khoa học:

          Sao trên trời nhiều hơn mười lần cát bãi biển và sa mạc thế gian

còn nỗi buồn biết lấy gì so sánh

                             Viết theo Kinh thánh

Cái buồn của nhà thơ Mã Giang Lân là nỗi buồn vạm vỡ của một hồn thơ khỏe mạnh, chân chất và lạc quan, của một người có trách nhiệm, có ý thức với cuộc đời. Thấp thoáng thấy sự mỏi mệt, thấp thoáng thấy sự ngậm ngùi “ nhân loại cái thời điên đảo cả/ liệu mình còn sống được bao lâu/ sách vở ích gì cho con trẻ/ đất đai nhà cửa lấy làm đầu/ giá cả cứ leo thang chóng mặt/ miếng cơm manh áo dễ gì đâu” ( Những ngày Đà Lạt). Nhưng vẫn còn đó một Mã Giang Lân nghệ sĩ, đắm say, nồng nhiệt “ thôi nào cứ cởi phăng áo ngực/ nắng đến thế thôi/ gió đến thế thôi” (Về quê) và đây nữa:

Đà Lạt ơi Đà Lạt

vang cứ vang hết lòng

ngon cứ ngon tới số 

thơm cứ thơm tận cùng

          Đà Lạt vang

Không có gì giảm bớt, thậm chí còn “hăng” hơn  so với hơn ba chục năm về trước  “Hàng rượu đây bạn ơi/ Ta uống cho đẫm ngực […] Gặp nhau rượu cạn bát/ Gặp nhau kể hết lời”(Ở Sà Phìn, trong tập Một tình yêu như thế ).


                                                          *

         


Nhà thơ Vũ Từ Trang khi viết chân dung Mã Giang Lân  liệu có phân vân không khi đặt nhan đề : “ Mất một nhà thơ hay được một nhà nghiên cứu”. Nhà thơ Mã Giang Lân chỉ có 6 tập thơ, so với nhà nghiên cứu  Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Lân có những hơn 30 đầu sách thì có vẻ không cân xứng. Có vẻ nhà thơ bị chìm khuất. Tôi thì nghĩ không có chuyện mất người này và được người kia. Vẫn song hành tồn tại hai người, nhà thơ và nhà nghiên cứu. Nhà thơ Mã Giang Lân với những vần thơ  đằm sâu, giàu suy tưởng. Nhà nghiên cứu Lê Văn Lân với các công trình khoa học bề thế,  chuyên sâu. Hai nhà đó phối hợp, nâng đỡ nhau, khích lệ nhau. Và tôi tin, nhờ thế mà thơ Mã Giang Lân có một vẻ đẹp đắm say và trí tuệ riêng; đồng thời nghiên cứu của Lê Văn Lân cũng giàu chất văn chương, cũng mang đậm dấu ấn cá nhân của một nhà thơ thành danh sớm.

                                                           Hà Nội, 4 tháng 10 năm 2013

Nguồn: vunhoninhbinh

 

Các bài khác:
· ĐỖ QUYÊN VÀ 5 BÀI THƠ Ở LẠI
· LÊ ĐẠT - "CHIM GÕ MÕ XƯA CHƯA GIŨ HẾT LỤY TÌNH"
· LIÊN KHÚC THƠ TƯƠNG GIANG - TRẦN DZẠ LỮ
· THU BỒN TRONG KÝ ỨC VŨ QUẦN PHƯƠNG
· VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI NHÌN TỪ SỰ TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI
· GIẬT MÌNH... MAI HƯƠNG
· CÔ ĐƠN, KHÁT VỌNG VÀ KHOẢNH KHẮC TRONG THƠ HIỆN ĐẠI
· CHÙM THƠ NGUYỄN MINH PHÚC
· CHỦ NGHĨA MARX TRONG KHẢO CỨU VÀ PHÊ BÌNH VĂN HỌC MIỀN NAM (1954-1975)
· THƠ HÀ NỘI 30 NĂM ĐỔI MỚI- NHỮNG GƯƠNG MẶT TIÊU BIỂU
· CHÙM THƠ LÊ THANH HÙNG
· TRỞ LẠI VỚI THẠCH LAM
· QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VÀ "TRIẾT LÝ SÁNG TÁC" CỦA EDGAR ALLAN POE
· CHÙM THƠ CỦA NHÀ THƠ VŨ QUẦN PHƯƠNG
· VỀ SỰ PHÂN BIỆT THI PHÁP HỌC VÀ LÝ LUẬN VĂN HỌC
· VĂN HÓA-VĂN NGHỆ TRONG TÌNH YÊU VÀ TẦM NHÌN CỦA ĐẠI TƯỚNG NGUYỄN CHÍ THANH
· CHÙM THƠ NHIỀU TÁC GIẢ
· KỶ NIỆM GẶP THI SĨ "ĐIÊN" BÙI GIÁNG
· TRONG VÒNG XOÁY CỦA CHIẾN TRANH
· CHÙM THƠ MAI THANH TỊNH

 

  
Gia đình Bích Khê