DIỄN ĐÀN VĂN NGHỆ
 
THANH THẢO VÀ TRƯỜNG CA "HIỂN THÁNH NĂM 25 TUỔI"

    Ngày 26/6/2018 vừa qua, Tỉnh ủy Quảng Ngãi phối hợp cùng Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và Tỉnh ủy Kon Tum đã tổ chức Hội thảo khoa học cấp Quốc gia “Đồng chí Trương Quang Trọng - Người chiến sĩ cộng sản kiên cường của quê hương núi Ấn sông Trà”. Tháng 4/2018, nhà thơ Thanh Thảo đã chính thức công bố Trường ca thứ 14 của mình “Hiển Thánh năm 25 tuổi” viết về Trương Quang Trọng trên Tạp chí Thơ của Hội Nhà văn Việt Nam. Chuyên mục Tác giả - Tác phẩm số này xin giới thiệu một trích đoạn trường ca và bài viết của tác giả Thanh Thảo về sự ra đời của trường ca này (BBT).

 

 

HIỂN THÁNH NĂM 25 TUỔI

                                                                        (Trích)

 

            … vào buổi sáng Trương Quang Trọng bị giết

            bố tôi nằm nhà đày Buôn Ma Thuột

có thể những gì ông nhĩ mình nghe được

là tiếng hò la từ ngục Kon Tum

nơi bạn từ quyết không đi làm đường

không chịu chết vì chướng khí sơn lam

hay sốt rét

 

như Đan Kô tự mở phanh lồng ngực

móc trái tim thành ngọn đuốc soi đường

Trương Quang Trọng tự sáng lên ngọn lửa

từ vết thương trên ngực mình

viên đạn gã cai tù vô danh

đã làm ông hiển Thánh

ngay ở tuổi 25

 

có Trương Định bậc cha anh

cùng quê cùng họ

hiển Thánh năm 44 tuổi

trong Đám Lá Tối Trời

 

Kon Tum

buổi chiều chuông buông nhà thờ gỗ

những phu xe kéo vội

khách về

sông Đắk Blà trào ngược dưới kia

biết mà không nói…

 

… những hàng cây nghiêng xuống lặng thinh

tiếng chim kêu bật máu giữa màu xanh

nắng đung đưa mái nhà đỏ bụi

thấp thoáng ngói thời gian rêu phủ

có những người sống ở Kon Tum

ngày Trương Quang Trọng lưu huyết

có người biết có người không biết

 

một người tù từng hiển Thánh nơi đây

thị xã buồn hai hàng cây

đường phố hẹp dòng suối nhỏ

những cư dân giọng thuần Huế

những con chiên đi lễ nhà thờ mỗi chiều

có lẽ Chúa biết và Chúa rất yêu

người hiển Thánh ấy người yêu nước

 

biết cả lễ tấn phong khủng khiếp

thay nước thánh là viên đạn đồng

thay linh mục là cai ngục

lễ tấn phong vào buổi sáng mùa đông

hành hương khổ nạn lên Núi Sọ

không cả Thánh ca lúc cuối đường

 

trước hàng trăm tù nhân

hai hàng lính gác ngục

có một người đã bình tĩnh đón cái chết

lẽ ra chưa phải dành cho mình

chết thay đồng chí là hy sinh

còn hơn thế nữa

có trời biết đất biết nhân dân biết

cách hành xử một tâm hồn nghĩa hiệp

25 tuổi nguyên sinh viên trường Thuốc

nguyên học sinh trường Bưởi

nguyên học sinh Quảng Ngãi

và Sơn Tịnh nơi sinh

như khoai sắn thiệt tình

                                (Trích theo bản in ở Tạp chí Thơ Só 3&4 - 2018)

 

Tôi viết trường ca về Trương Quang Trọng

Thanh thảo

 


Trường ca này có nhan đề khá giản dị: “Hiển thánh năm 25 tuổi”. Tại sao Trương Quang Trọng lại hiển thánh? Thì đó là một câu chuyện. Nhưng trường ca bây giờ không hẳn làn kể một câu chuyện, theo kiểu một trường ca cổ điển, như “Bài ca chim chơ rao” của Thu Bồn hay “Kể chuyện ăn cốm giữa sân” của Nguyễn Khắc Phục. Trường ca không kể một câu chuyện, dù bản thân nó có thể là một câu chuyện.
 

Description: Chiến sĩ cộng sản Trương Quang Trọng.                                            ảnh: Tl

Chiến sĩ cộng sản Trương Quang Trọng. Ảnh: TL

Năm 1981, khi nhận viết trường ca “Bùng nổ của mùa xuân” về cuộc khởi nghĩa Ba Tơ, tôi đã có dịp làm việc với ông Phạm Nhớ, một chuyên gia về lịch sử Đảng. Ông Nhớ đã cung cấp cho tôi nhiều tài liệu giá trị, đặc biệt là tài liệu về cuộc đấu tranh lưu huyết ở ngục Kon Tum. Khi ông Phạm Nhớ nhắc đến Trương Quang Trọng, tôi nhớ ngay là trước đó đã được bố tôi kể về tấm gương hy sinh lẫm liệt của người trí thức họ Trương quê Sơn Tịnh này.

Lịch sử bản thân ông Trương Quang Trọng không dài, bởi ông hy sinh năm mới 25 tuổi, nhưng cái chết của ông ở nhà ngục Kon Tum thì đặc biệt chói sáng. Vì thế, trong trường ca “Bùng nổ của mùa xuân” tôi đã viết được một đoạn thơ về cái chết của Trương Quang Trọng:

“và lồng ngực Trương Quang Trọng ngang tàng thách thức

và lưỡi dao Hồ Độ phóng qua cái chết

máu gào thét

máu

sáng rực trong khoảnh khắc”.


Đó chính là khoảnh khắc mà “cái chết hóa thành bất tử” như một câu thơ của Tố Hữu viết về anh hùng liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi. Sự hy sinh của Trương Quang Trọng, ngoài thể hiện cung cách của một anh hùng, còn đậm chất nhân văn sâu sắc. Vì ông đã hy sinh để bảo vệ danh dự của những người tù, trước một viên cai ngục hung ác nổi tiếng, là “gã Moulec đảo Corse” - một tay giang hồ mafia ở một hòn đảo coi danh dự cá nhân và gia đình là tối thượng. Trương Quang Trọng còn đi xa hơn thế, khi ông hy sinh để bảo toàn danh dự của một tập thể tù nhân cách mạng. Bố tôi kể, khi Trương Quang Trọng hy sinh, thì câu chuyện về cái chết oanh liệt của ông đã bay tới nhà đày Buôn Ma Thuột, nơi bố tôi đang thụ án khổ sai. Câu chuyện ấy đã gây xúc động ghê gớm trong cả nhà đày Buôn Ma Thuột, và những cuộc đấu tranh của “nhà phạt” ở đây bắt đầu nổ ra với độ quyết liệt ngày càng tăng. Một người hy sinh có thể xốc dậy cả một phong trào, là như vậy. Từ nước Pháp, văn hào Romain Roland khi nghe được câu chuyện này đã mạnh mẽ tuyên bố: “Tôi khạc sự khinh bỉ của tôi vào mặt bọn đao phủ chó má ở Đông Dương”. Câu nói của Roland - một văn hào có ảnh hưởng rộng lớn không chỉ ở nước Pháp mà cả toàn Châu Âu - đã khiến lương tri nước Pháp dậy sóng. Những người Pháp chân chính không thể ngờ những đồng bào mình mang danh “đi khai hóa” cho xứ Đông Dương thuộc địa lại tàn ác, bất nhân như vậy với những người Việt Nam yêu nước bị tù đày. Một nước Pháp với slogan “Tự do - Bình đẳng - Bác ái” bị những hành động vô nhân đạo của thực dân Pháp thách thức nghiêm trọng về lương tâm và sự chính danh.


Trương Quang Trọng với cái chết của mình đã thành một ngòi nổ, và ông hiển thánh trong lòng những người Việt Nam yêu nước là chuyện đương nhiên.

Có thể việc phong Thánh cho một người trần là lễ trọng của Thiên Chúa giáo, nhưng “hiển Thánh” ở đây đã vượt ra ngoài khuôn khổ của một tôn giáo, nó trở thành Đức Tin của tất cả những con người lương thiện bình thường. Thiên Chúa giáo không phải là quốc giáo ở Việt Nam, nhưng nước ta từ xa xưa tới nay đã có biết bao người hiển Thánh. Hầu hết, họ là những anh hùng dân tộc, những người đặc biệt có công với dân, với nước. Nhân dân phong Thánh cho họ, chứ không phải một tôn giáo nào. Và ngày xưa, triều đình phong kiến chỉ xác nhận sự phong Thánh ấy của nhân dân bằng các sắc phong. 

  
Đó là điều khiến tôi đặc biệt tự hào về dân tộc mình, một dân tộc không chỉ nhân nghĩa, mà còn thủy chung, có trước có sau, biết coi lòng nhớ ơn là một phẩm chất đạo đức tuyệt đẹp của con người.


Có thể trước khi Trương Quang Trọng ngã xuống trong cuộc đấu tranh lưu huyết, còn ít người biết đến ông, dù trong khoảng những năm hai mươi của thế kỷ hai mươi, thì ở Quảng Ngãi những người được học hành bài bản như Trương Quang Trọng là quá hiếm.


Trương Quang Trọng là một trí thức, dù ông chưa tốt nghiệp trường cao đẳng y khoa, hồi đó còn gọi là “Trường Thuốc Đông Dương”. Trước khi vào học y khoa, ông đã học ở trường Bưởi nổi tiếng, sau này được gọi là trường Chu Văn An (Hà Nội). Một người mà đường học vấn cũng như tương lai làm việc đang rộng mở xán lạn như vậy lại chọn con đường làm cách mạng đầy hiểm nguy, điều đó thật sự không đơn giản.

Description: Ngục Kon Tum, nơi đồng chí Trương Quang Trọng hy sinh.                                        ẢNH: PHẠM ANH

Ngục Kon Tum, nơi đồng chí Trương Quang Trọng hy sinh. ẢNH: PHẠM ANH


Phải là người yêu nước, khát khao độc lập tự do cho Tổ quốc tới mức độ nào mới chấp nhận đánh đổi ghê gớm như vậy. Có điều lạ, sự lựa chọn ấy của Trương Quang Trọng diễn ra cứ như nhẹ nhàng, cứ như không một chút đắn đo. Mà nên nhớ, hồi đó ông mới 20 tuổi, cái tuổi bây giờ các cháu còn rất vô tư. 20 tuổi, đang học năm thứ hai Trường Y khoa Đông Dương thì bị đuổi học vì hoạt động yêu nước. Tôi đã xem lại lịch sử hoạt động của trường y khoa này, thời ông Trọng theo học thì số lượng sinh viên ở đây còn rất ít và trường chỉ nhận những người đã thông thạo và có văn bằng Pháp ngữ. Như vậy, ông Trương Quang Trọng là người sử dụng tiếng Pháp rất thành thạo.


“Chính số phận đã đưa Người hiển Thánh

điều chính Người không bao giờ nghĩ đến

hiển Thánh như khốc liệt

một cột sáng vút lên

hiển Thánh như vắt kiệt

máu, đồng nghĩa hy sinh”.


Hiển thánh sau khi đã hy sinh hơn 80 năm, hiển thánh trong tình yêu thương và lòng ngưỡng mộ của người đời sau, đó chính là sự vinh danh của hậu thế với tấm gương hy sinh lẫm liệt của một người trí thức hiền hậu. Tôi cứ nghĩ mãi, vì sao một người trí thức Tây học như Trương Quang Trọng lại dám làm một cuộc lưu huyết khó tưởng tượng đó? Vì sao ông dám phanh ngực áo thánh thức mũi súng của một viên cai ngục hung ác như thế? Vì ông biết chắc, súng sẽ nổ và ông sẽ chết.

Trường ca “Hiển thánh năm 25 tuổi” như một khúc tưởng niệm (Requiem) con người vĩ đại ấy, lại như một nhắc nhở tới những người đang sống, đặc biệt là những người trẻ hôm nay. Thời thế đã khác, sự thể hiện của lòng yêu nước bây giờ cũng khác trước. Nhưng yêu nước là hằng số, mãi mãi không khác.

                                                                Quảng Ngãi, 10/11/2017.

 nguồn: tạp chí Sông Trà số 72

 

Các bài khác:
· KIỂU NHÂN VẬT “NỔI LOẠN” TRONG MỘT SỐ TRUYỆN NGẮN NỮ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
· HÀ ĐÔNG TRONG NỖI NIỀM CỦA MỘT NHÀ THƠ
· MỘ GIÓ – MỘ THIÊNG BẤT TỬ
· BÌNH THƠ "TIẾNG HÁT ĐỜI THƯỜNG" CỦA PHẠM NGỌC THÁI
· ĐÓNG GÓP VỀ NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ VÀ VĂN HỌC CỦA GS HOÀNG XUÂN HÃN
· XUÂN QUỲNH - ĐẾN TẬN CÙNG ĐAU ĐỚN, ĐẾN TÌNH YÊU
· TRANG THƠ LÊ THANH HÙNG
· MƯA DẦM THÁNG BẢY
· NHỮNG LỐI VÀO TRUYỆN NGẮN
· DIỄN NGÔN GIỚI NỮ QUA MỘT SỐ TIỂU THUYẾT VIẾT VỀ NÔNG THÔN SAU ĐỔI MỚI
· CÓ ĐIỀU NHƯ CHƯA NÓI VỚI SÔNG TRÀ
· LAI LỊCH MỘT BÀI THƠ
· TRANG THƠ TRẦN NHẬT LAM VÀ THANH TÙNG
· TAY VẪY PHIÊU BỒNG
· PHÂN BIỆT THƠ VÀ VĂN VẦN
· TRANG THƠ LÊ ÂN - NGUYỄN MINH PHÚC
· MỐI TÌNH CỦA XUÂN HƯƠNG
· MỘT VÀI SUY NGHĨ VỀ HIỆN THỰC ĐẤT NƯỚC VÀ VĂN HỌC NGHỆ THUẬT SAU 1975
· BÙI MỸ HỒNG: NIỀM TIN TRONG NGĂN ĐÁ
· CHÙM THƠ CỦA NHÀ THƠ THANH THẢO

 

  
Gia đình Bích Khê