THÔNG TIN
 
NỖI NIỀM RIÊNG CỦA SỬ GIA TRẦN HUY LIỆU

                                                                                                                                 PHẠM QUANG ĐẨU

Sử gia Trần Huy Liệu (1901-1969).

 

 

Việc ông Trần Huy Liệu có vợ hai làm bà cả Nguyễn Thị Tý rất giận, song bà vẫn trọng và luôn lo lắng cho sự nghiệp của chồng. Hòa bình trở về Thủ đô, hai bà ở hai nơi, ông đi lại thăm nom chăm sóc cả hai…

 

Sử gia Trần Huy Liệu đột ngột qua đời ngày 28.7.1969, khi chưa đến tuổi “thất thập cổ lai hy”. Song có lẽ linh cảm được sự sắp ra đi của mình nên trước đấy ông đã để sẵn một di chúc, viết trên giấy xé từ cuốn sổ tay nhỏ, gạch chân dòng đầu tiên: “Một khi tôi ngã xuống”. Trang đầu, phần 2 ông đề cập ngay đến chuyện vợ con, sòng phẳng mà vẫn chưa dứt nỗi ân hận, ưu tư lúc sắp đi xa: “Tôi có hai vợ và sáu con cả trai lẫn gái. Vợ tôi, Nguyễn Thị Tý, đã từng sống với tôi trong những ngày gian khổ, giúp đỡ sự nghiệp cách mạng của tôi, tôi không bao giờ phụ tình. Đề nghị sau khi tôi chết, cho vợ hai tôi là Nguyễn Thị Hy và hai con tôi là Trần Nguyệt Quang và Trần Trường Chiến về dự tang lễ của tôi một cách chính thức và đi lại với gia đình cho vui…”.

Trần Huy Liệu sinh năm 1901, hoạt động cách mạng từ rất sớm. Ông lấy bà Nguyễn Thị Tý từ ngày ở quê làng Vân Cát, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Còn mối tình Trần Huy Liệu - Nguyễn Thị Hy là cả một thiên tình sử, ta sẽ có dịp nói ở phần sau. Còn có một “bóng hồng” đã đi qua đời ông trước cuộc gặp với bà Hy, mà chỉ đến những năm gần đây con cháu ông mới được biết thêm chi tiết cụ thể.

Sau ngày nước nhà thống nhất, Giáo sư Phan Huy Lê, hiện là Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, vốn là cán bộ nghiên cứu khi còn trẻ dưới quyền của Viện trưởng Viện Sử học Trần Huy Liệu, vào công tác ở Đà Lạt. Một hôm có ông bà Việt kiều từ Mỹ về, tìm đến. Bà tên Phạm Thị Bách, tức Thu Tâm, ngay lúc đầu gặp Giáo sư Lê đã tự giới thiệu là “người thân Trần Huy Liệu”. Và trước mặt cả chồng, bà vẫn nói thẳng thắn: “Sau này tôi có gặp một vài người nữa, nhưng không có ai nặng tình như với ông Liệu”. Ấn tượng về bà của Giáo sư Lê sau cuộc gặp là “rất sắc sảo, thành thực, có khả năng biểu đạt cao”. Rồi bà Bách còn tìm ra Hà Nội với mục đích duy nhất được thắp nén nhang trên mộ người xưa yêu dấu. Con trai út của sử gia Trần Huy Liệu là nhà báo Trần Chiến (tức Trần Trường Chiến trong di chúc) có một thời làm việc tại Báo Hà Nội Mới, nay đã nghỉ hưu. Năm 1996, anh có dịp tiếp xúc với bà Bách ở TP Hồ Chí Minh và được đọc trọn cuốn hồi ký của bà “Những ngày xa xưa ấy” do Nhà xuất bản Thế Kỷ, Hoa Kỳ ấn hành. Nhà báo Trần Chiến đã hiểu rõ hơn về mối tình dang dở của cha, mà trong các trang ghi chép, nhật ký để lại ông hay nhắc đến cái tên “Thu Tâm”.

Ông Trần Huy Liệu và gia đình tại quê làng Vân Cát,

huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định, tháng 11.1945

 

Chuyện là: Năm 1933, cô gái tuổi 18 tuổi Thu Tâm ra thăm người chị họ tên Hồng đang làm hộ sinh ở nhà bảo sanh Côn Đảo. Thời kỳ này nhà cách mạng Trần Huy Liệu bị Pháp bắt giam tại đây. Thu Tâm quê Hải Dương, dòng dõi văn thân, bà nội là chị ruột nhà yêu nước Nguyễn Thiện Thuật, hưởng ứng phong trào Cần Vương, ông đã làm cuộc khởi nghĩa ở chiến khu Bãi Sậy (Hưng Yên), sau bị đàn áp đẫm máu. Từ lâu cô rất khâm phục tinh thần kháng Pháp của những người yêu nước thế hệ cha anh, từng quen biết qua lại với Nguyễn Thái Học, lãnh tụ Việt Nam Quốc dân đảng. Và cô đã đọc chăm chú, say sưa những bài báo của Trần Huy Liệu với nhiều bút danh như: Nam Kiều, Đẩu Nam, Côi Vị, Hải Khách. Trần Huy Liệu năm 1929 đã là Bí thư kỳ bộ Nam Kỳ của Quốc dân đảng, ông nổi tiếng với những bài báo đả kích gay gắt chế độ thực dân Pháp trên các tờ báo xuất bản ở Sài Gòn như Đông Pháp thời báo, Nông cổ mín đàm, Ngòi bút sắt… Vậy là kỳ nghỉ trên đảo, cô gái thông minh, xinh đẹp ấy đã tình cờ gặp được thần tượng của mình. Trần Huy Liệu hơi thấp, chân tập tễnh do bị địch tra tấn, mắt lại hơi “lòe”, bù lại ông có vẻ đẹp của tâm hồn yêu nước cao cả, con người tài hoa, trái tim đa cảm. Buổi đầu, Trần Huy Liệu có cảm tình với người nữ hộ sinh nhiều hơn và chỉ coi Thu Tâm như một “cô bé” dễ mến. Rồi Hồng và Thu Tâm trở về Sài Gòn. Mỗi khi Hồng nhận được thư ông từ ngoài đảo thì đều không mấy quan tâm mà giao cho cô em viết trả lời mượn danh nghĩa chị. Thực ra, Hồng chỉ coi người tù cộng sản ấy như bao người khác mà cô nể trọng mà thôi. Ngày Hồng lên xe hoa, Thu Tâm thấy không thể “thư giả tình thật” mãi, đã nói thực mọi chuyện với Trần Huy Liệu, thổ lộ là đã thầm yêu ông ngay từ lần gặp đầu trên đảo.

Khi Trần Huy Liệu được trả về đất liền, chính quyền thực dân không cho phép ông trở lại Sài Gòn nơi vợ và các con ông đang sinh sống. Ông gặp Thu Tâm ở Huế và trái tim họ đã hòa cùng nhịp đập. Trong cuốn hồi ký “Những ngày xa xưa ấy”, bà Phạm Thị Bách tức Thu Tâm có những đoạn mô tả ý nghĩ của hai người lúc đó, cũng có những sự khác nhau. Trích đoạn: “Nằm trên mui thuyền trong một đêm trăng sáng tại cửa biển Thuận An, tôi nói với anh Liệu một câu thế này: Theo chỗ em biết, anh là một nhà văn chân chính và quả thật có thiên tài, em xét đoán rất công bằng chứ không hề có thiên vị gì. Anh còn khá hơn Nguyễn Tường Tam rất nhiều, vì sao anh không theo nghiệp văn mà ưa thích chính trị nhỉ? Anh Liệu trả lời không ngần ngại: Anh chỉ thích lối viết văn tranh đấu mà thôi chớ còn viết văn tiểu thuyết thì không bao giờ anh muốn viết…”. Mặc cảm và luôn cảm thấy mình có lỗi với người vợ đầu sâu nặng ân nghĩa của sử gia họ Trần, được thể hiện qua đoạn: “Một đêm khuya thức giấc, anh Liệu thở dài và nói với tôi: Em có biết trong lúc chúng ta vui vẻ thế này thì má thằng Diễm (tức bà Tý) ở nhà làm gì không? Tôi giật mình, rờn rợn ấp úng trả lời em làm sao biết được. Anh Liệu ngồi dậy nói một cách buồn rầu: Bà ấy ăn trầu em ạ. Tôi ngạc nhiên, sao lại ăn trầu vào nửa đêm? Thì bà ấy buồn mà lại. Em có biết rằng anh vắng nhà bao nhiêu đêm thì bấy nhiêu đêm bà ấy thức suốt sáng…”. Thu Tâm hiểu tình vợ chồng sâu nặng của ông nên cô không thể đang tâm làm tan nát cái tổ ấm ấy. Những bạn chiến đấu gần gũi của Trần Huy Liệu lúc ấy, như Đặng Xuân Khu (tức Trường Chinh), Hoàng Quốc Việt, Khuất Duy Tiến, Trần Đình Long thì cũng có những góp ý chân thành cho cả hai. Thu Tâm quyết định chủ động dứt bỏ mối tình “hồn bướm mơ tiên”, về sau bà lấy chồng và ra nước ngoài định cư.

Bà Nguyễn Thị Hy dạy con học hồi còn ở Huế

 

Ông Trần Huy Liệu gắn bó với bà Nguyễn Thị Hy (tức Sửu), là “vợ hai” như di chúc nói đến, trong một hoàn cảnh khác. Năm 1931, bà Hy kết hôn với ông Phạm Giao, con cả của quan Thượng thư triều đình Huế Phạm Quỳnh. Bà là con gái học giả Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc ở Hà Nội, có đủ công-dung-ngôn-hạnh, lấy chồng năm 18 tuổi và theo chồng vào Huế đã có hai mặt con. Nhưng bi kịch gia đình nổ ra. Chồng bà công nhiên yêu người khác, lấy làm vợ hai. Bà âm thầm chịu đựng cảnh chồng chung một thời gian. Rồi được tin cha mất, bà có cớ để ra đi, mang cả hai con về Hà Nội chịu tang. Đó là vào năm 1942. Bà không trở lại Huế nữa, cùng hai con sống ở Ấp Thái Hà lúc đó còn hoang vu, là vùng ven nội. Nhiều chiến sĩ cách mạng, trong đó có ông Trần Huy Liệu lấy ấp này là nơi trú chân trước khi vào nội thành hoạt động. Đó là thời kỳ ông Liệu vừa vượt ngục Hỏa Lò, ốm yếu, ông ở nhà bà Hy, được bà chăm nom thuốc thang chu đáo. Người đàn bà mới vào tuổi ba mươi, vốn là hoa khôi phố Hàng Đường, vẫn còn đẹp mặn mà. Song hai người không bao giờ vượt quá giới hạn tình cảm, chỉ quý trọng nhau. Cách mạng thành công, triều đình Nguyễn cáo chung, rồi Toàn quốc kháng chiến nổ ra cuối năm 1946, nhiều gia đình ở Thủ đô bìu díu tản cư lên chiến khu…

Năm 2009, Nhà xuất bản Kim Đồng, Hà Nội cho ra mắt cuốn “Trần Huy Liệu - Cõi người”. Tác giả không ai khác là Trần Chiến, người con út nối nghiệp làm báo, viết văn của cha ngày trước. Anh mô tả cuộc tình có phần định mệnh của cha mẹ mình, đoạn kết: “Súng nổ. Đất nước bước vào cuộc kháng chiến kéo dài tới 8 năm sau. Liệu lên thăm Sửu. Trong cái ấp nghèo dưới chân núi Voi, chẳng có gì ngăn được họ đến với nhau nữa. Đây là cuộc phiêu lưu tình cảm cuối cùng và sâu sắc nhất của Liệu. Cuối năm 1947 Sửu sinh con gái Trần Nguyệt Quang, đứa con sinh ra trong kháng chiến sài đẹn, ghẻ lở đã lớn lên ăm ắp tình mẹ nhưng đầy những khắc khoải, day dứt của người cha…”.

Việc ông Trần Huy Liệu có vợ hai làm bà cả Nguyễn Thị Tý rất giận, song bà vẫn trọng và luôn lo lắng cho sự nghiệp của chồng. Hòa bình trở về Thủ đô, hai bà ở hai nơi, ông đi lại thăm nom chăm sóc cả hai. Chỉ đến khi ông mất hai bà mới cùng chịu tang và gặp gỡ nhau.

 

Nguồn: QĐND

 

 

Các bài khác:
· TRUYỀN THUYẾT THẠCH TƯỚNG QUÂN TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI TÍN NGƯỠNG THỜ ĐÁ
· TỪ GỌI 'SINH THỰC KHÍ NAM' TRONG DÂN GIAN
· NHỮNG BỨC TIỂU HỌA ĐÁNG KINH NGẠC
· BẠN KHÔNG THÀNH NGƯỜI TRUNG QUỐC ĐƯỢC ĐÂU
· VUA GIA LONG VÀ TẦM NHÌN CHIẾN LƯỢC VỀ BIỂN ĐẢO VIỆT NAM
· HỎI - ĐÁP VỀ THỜI ÂU LẠC
· THƯ MỜI THAM GIA CÂU LẠC BỘ THƠ 'TRÀ GIANG'
· NGỠ NGÀNG VỚI TRANH VẼ NHƯ THẬT
· GIỚI THIỆU MỘT SỐ HÌNH ẢNH VIỆT NAM THỜI PHÁP THUỘC
· XUNG QUANH VẤN ĐỀ 'CHỦ NGHĨA DUY VẬT NHÂN VĂN'
· XUNG QUANH VẤN ĐỀ 'CHỦ NGHĨA DUY VẬT NHÂN VĂN'
· CÁCH ĐẶT TÊN KÉP CỦA VUA MINH MẠNG CHO CON CHÁU TRONG HOÀNG TỘC
· ĐỀ NGHỊ UNESCO VINH DANH NGUYỄN DU - SUÝT PHẢI CHỜ 50 NĂM NỮA
· NHÀ VĂN NGUYỄN THỊ NGỌC TÚ QUA ĐỜI
· GIẾNG LÀNG XƯA TRONG THỜI HIỆN ĐẠI
· NHỮNG BỨC TRANH VẼ THỨC ĂN NHƯ THẬT CỦA CÁC HỌA SĨ HÀ LAN
· NHỮNG BỨC ẢNH TUYỆT TÁC VỀ NHỮNG HÀNG CÂY
· NHỮNG BỨC ẢNH TUYỆT TÁC VỀ NHỮNG CÁNH ĐỒNG HOA
· NHỮNG ẢNH TƯ LIỆU HIẾM VỀ HUẾ VÀ VUA QUAN TRIỀU NGUYỄN
· CÁCH MẠNG VĂN HÓA - TỘI LỖI CỦA AI?

 

  
Gia đình Bích Khê