THÔNG TIN
 
VĂN HÓA NAM BỘ: PHIÊN BẢN MỚI CỦA VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM

Lý Tùng Hiếu. 

Trong tiếng Việt hiện đại, “phiên bản mới” là từ ngữ chỉ một sản phẩm kỹ thuật hoặc nghệ thuật ra đời trên cơ sở nâng cấp, cải tiến một sản phẩm gốc mà không làm mất đi nguyên bản. Đó chính là điều chúng tôi muốn nói về văn hoá Nam Bộ hôm nay: Đó là một nền văn hoá Việt mà không thuần Việt, một nền văn hoá Việt Nam nhưng không thuần tuý Việt Nam.

1. Mở đầu

Trong tiếng Việt hiện đại, “phiên bản mới” là từ ngữ chỉ một sản phẩm kỹ thuật hoặc nghệ thuật ra đời trên cơ sở nâng cấp, cải tiến một sản phẩm gốc mà không làm mất đi nguyên bản. Đó chính là điều chúng tôi muốn nói về văn hoá Nam Bộ hôm nay: Đó là một nền văn hoá Việt mà không thuần Việt, một nền văn hoá Việt Nam nhưng không thuần tuý Việt Nam.

Có thể có nhiều cách lý giải khác nhau đối với sự bảo tồn và sự biến đổi của văn hoá truyền thống Việt Nam trên địa bàn Nam Bộ. Nhưng nhìn từ góc độ địa văn hoá, sự bảo tồn và sự biến đổi của văn hoá truyền thống Việt Nam trên địa bàn này cũng như bất cứ địa bàn nào khác trước hết bắt nguồn từ hai nhân tố then chốt: điều kiện địa lý tự nhiên và điều kiện giao lưu văn hoá. Điều kiện địa lý tự nhiên quy định cách thức con người thích nghi, ứng phó với tự nhiên và xã hội để duy trì cuộc sống. Điều kiện giao lưu văn hoá cung cấp cho họ những phương tiện mới, cách ứng phó mới, làm giàu, làm mới hành trang văn hoá của họ trên những chặng đường thuần hoá thiên nhiên. Nếu điều kiện địa lý tự nhiên biến đổi, điều kiện giao lưu văn hoá biến đổi, cách thức con người thích nghi, ứng phó với tự nhiên và xã hội cũng tất yếu biến đổi, kéo theo sự biến đổi tương ứng của nền văn hoá truyền thống của cộng đồng người đó.

Dưới đây, chúng tôi sẽ thử điểm qua những đặc trưng văn hoá chính thể hiện sự bảo tồn và sự biến đổi của văn hoá truyền thống Việt Nam trên địa bàn Nam Bộ bắt nguồn từ hai nhân tố tự nhiên và văn hoá đã nêu. Và để cho nội dung trình bày được tập trung, chúng tôi xin được bỏ qua những thông tin chi tiết về địa lý, lịch sử, các tộc người thiểu số, và chỉ giới hạn phạm vi khảo sát trong cộng đồng người Việt của vùng đất Nam Bộ.

 

2. Thiên nhiên Nam Bộ: nhân tố phát huy văn hoá truyền thống Việt Nam trên vùng đất mới

Người ta thường nói Nam Bộ là vùng đất được thiên nhiên ưu đãi. Theo chúng tôi, đó là một cách nói không thật đúng. Bởi vì không phải ở đâu trên vùng đồng bằng châu thổ này điều kiện tự nhiên cũng thuận lợi cho cuộc sống. Và bởi vì không phải tộc người nào cũng có thể nhìn thấy và khai thác được những tiềm năng của vùng đồng bằng châu thổ đa dạng ấy. Bằng chứng là các tộc người thiểu số cư trú ở miền Đông và miền Tây Nam Bộ đã từng bỏ trống đại bộ phận địa bàn Nam Bộ trong suốt nhiều thế kỷ từ sau khi nền văn hoá Óc Eo tàn lụi vào cuối thế kỷ thứ VIII. Chỉ sau khi di dân Việt từ Trung Bộ rồi Bắc Bộ nối tiếp nhau tiến vào Nam Bộ, cùng nhau khai khẩn, đào kinh, canh tác, định cư, buôn bán, vùng đất hoang vu rộng lớn này mới dần dần biến thành những vùng nông nghiệp trù phú và những đô thị sầm uất hôm nay. Đó là do, sau hàng ngàn năm khai phá các đồng bằng ở Bắc Bộ và Trung Bộ, cư dân Việt đã trở thành một cư dân nông nghiệp điển hình, rất sở trường trong việc hoán cải những đồng bằng châu thổ sình lầy thành ruộng thành vườn, sở trường trong việc lấn biển và khai thác thủy sản gần bờ. Chỉ một cộng đồng cư dân có truyền thống văn hoá như vậy thì mới có thể tìm thấy trên vùng đất này một sự ưu đãi của thiên nhiên, tìm thấy ở nơi đây những môi trường giúp phát huy đến mức tối đa truyền thống nông nghiệp lúa nước mà họ đã khởi tạo trên đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, cũng như truyền thống ngư nghiệp biển và truyền thống lâm nghiệp núi rừng mà họ đã tiếp biến và sáng tạo ở đồng bằng Trung và Nam Trung Bộ. Những môi trường đó là vùng rìa cao nguyên rộng nhất nước ở miền Đông Nam Bộ, vùng đồng bằng châu thổ lớn nhất nước ở miền Tây Nam Bộ, và vùng biển trù phú nhất nước bao quanh ba phía. Điều kiện địa lý tự nhiên ấy vừa phát huy nền văn hoá truyền thống mà các thế hệ di dân người Việt mang theo, vừa quy định cách thức mà họ chọn lựa để thích nghi, ứng phó với tự nhiên và xã hội.

Trước hết, do điều kiện địa lý đặc thù, nên cách thức hoạt động sản xuất của cư dân Việt trên vùng đất phì nhiêu rộng lớn này mang đặc trưng đồng bằng sông nước rõ nét nhất, đồng thời cũng đa dạng nhất so với tất cả các vùng miền khác. Diện tích có thể trồng lúa ở hai vùng châu thổ sông Cửu Long và sông Đồng Nai là lớn nhất nước và cũng phì nhiêu nhất nước. Sông Cửu Long lại có tốc độ dâng nước và tốc độ dòng chảy thấp, nên người ta không cần phải đắp đê ngăn lũ như ở đồng bằng sông Hồng mà ngược lại còn tận dụng nguồn nước này vào mùa lụt để đưa nước ngọt và phù sa vào ruộng, rửa phèn ở vùng trũng, đánh bắt thuỷ sản, v.v. Nhờ đó mà ở nơi đây, truyền thống nông nghiệp lúa nước của người Việt đã được phát huy ở mức tối đa: Nam Bộ sản xuất đến 50% lúa cả nước, và góp phần chính yếu vào sản lượng gạo xuất khẩu hằng năm trên 4 triệu tấn của cả nước. Nhiều thương hiệu lúa gạo của Nam Bộ rất nổi tiếng trên thị trường trong và ngoài nước, như gạo Tài Nguyên, gạo Nàng Hương Chợ Đào (Cần Đước, Long An), v.v. Nam Bộ cũng là nơi sản xuất đến 70% trái cây cả nước. Các tỉnh miền Đông có sầu riêng, mít, bưởi, măng cụt, vú sữa, chôm chôm… Long An có đặc sản dưa hấu Long Trì, dứa Bến Lức. Bến Tre có cam, quít, sầu riêng, chuối, chôm chôm, măng cụt, mãng cầu, xoài cát, bòn bon, khóm, vú sữa, bưởi da xanh, trồng nhiều ở Chợ Lách, Giồng Trôm, Mỏ Cày và Châu Thành. Vĩnh Long nổi tiếng khắp Việt Nam với đặc sản bưởi Năm Roi, v.v. Nam Bộ cũng là vùng trồng cây công nghiệp lớn nhất nước. Các tỉnh miền Đông có cao su, điều, đậu phộng… Các tỉnh miền Tây có dừa, mía, đậu phộng, thuốc lá, tiêu… Long An trồng nhiều đậu phộng ở Đức Hoà, trồng mía ở Thủ Thừa. Bến Tre có gần 40.000ha dừa, cho rất nhiều trái và lượng dầu cao. Ngoài nước uống và dầu, dừa còn cho các sản phẩm khác là than dừa, vỏ dừa làm thảm dừa, dây dừa, kẹo dừa. Mía được trồng nhiều tại các vùng đất phù sa ven sông rạch tại Mỏ Cày, Giồng Trôm. Diện tích trồng thuốc lá tập trung ở Mỏ Cày, nơi có loại thuốc thơm nổi tiếng. Ngoài ra huyện Chợ Lách (Bến Tre) còn là nơi trồng các loại hoa kiểng, bonsai nổi tiếng.

Sở hữu một vùng sông nước lắm thuỷ sinh và được biển bao quanh ba phía, Nam Bộ cũng là một ngư trường giàu có nhất nước, là cơ sở để phát triển các nghề đánh bắt, nuôi trồng và chế biến thuỷ sản. Đánh bắt thuỷ sản phát triển cả ở vùng đầu nguồn, vùng cửa sông và vùng biển. Chế biến thuỷ sản rất phát triển ở TP. Hồ Chí Minh, Vũng Tàu, Phú Quốc. Nước mắm Phú Quốc là một thương hiệu nổi tiếng cả nước và quốc tế. Nghề nuôi cá bè trên sông phát triển ở Đồng Nai, Châu Đốc... Ngoài ra, do tôm cá dồi dào nên Nam Bộ cũng là nơi có nhiều sân chim nhất trong cả nước. Hầu như tỉnh nào ở miền Tây cũng có sân chim, trong đó nổi tiếng nhất là các sân chim ở Bến Tre, Đồng Tháp, Bạc Liêu, Cà Mau. Mỗi sân chim là nơi trú ngụ của hàng trăm ngàn chim thú hoang dại như, , vạc, sếu… cùng với thảm thực vật phong phú của môi trường đồng bằng và ven biển nhiệt đới gió mùa.

Không chỉ thế, sông nước nơi đây còn là tiền đề phát triển các nghề buôn bán trên sông, vận tải đường sông, v.v. Việc giao thương của vùng đất Nam Bộ mang đặc thù sông nước rất rõ ràng. Từ xưa, các trung tâm giao thương lớn của vùng đều được hình thành ven bờ sông rạch, thuận lợi cho việc vận chuyển hàng hoá: Nông Nại Đại phố, Mỹ Tho Đại phố, Sài Gòn, Cần Thơ… Đặc biệt ở miền Tây còn có các chợ nổi mà toàn bộ hoạt động đều diễn ra trên sông nước. Chợ nổi Long Xuyên (An Giang) là nơi hàng trăm ghe xuồng tụ tập để buôn bán hàng hoá nông sản như bánh canh ngọt, lạt, bánh tầm, bánh bò, hủ tiếu, chè đậu đỏ, cà phê... Chợ nổi Cái Răng (Cần Thơ) tụ họp hàng trăm ghe từ tờ mờ sáng, bán đủ loại sản phẩm miệt vườn mà hàng mẫu được treo trên một cây sào cắm trước mũi ghe gọi là "cây bẹo". Tương tự là chợ nổi Cái Bè (Tiền Giang), chợ nổi Phụng Hiệp (Hậu Giang)… Là nơi "dân thương hồ" lui tới mưu sinh, chợ nổi đã trở thành một nét sinh hoạt văn hoá rất đặc thù của miền Tây sông nước, và được ngành du lịch khai thác như một sản phẩm du lịch độc đáo dành cho du khách.

Cách thức tổ chức xã hội cổ truyền của người Việt ở Nam Bộ cũng được điều chỉnh phù hợp với điều kiện tự nhiên. Định cư trên vùng đất mới, người Việt Nam Bộ cũng theo truyền thống, tổ chức quần cư thành làng ấp. Tuy nhiên, về nội dung và hình thức, làng ấp của người Việt Nam Bộ có nhiều điểm khác biệt với làng quê ở đồng bằng Bắc Bộ và Trung Bộ. Về nội dung, làng ấp của người Việt ở Nam Bộ là một tập hợp cư dân đến từ nhiều vùng, nhiều họ tộc khác nhau, gắn bó với nhau không phải do quan hệ dòng họ mà chủ yếu là do quan hệ láng giềng. Tập hợp cư dân của mỗi làng ấp cũng thường xuyên biến động hơn, kẻ đến người đi đổi chỗ cho nhau, nên không có sự phân biệt đáng kể giữa dân chính cư với dân ngụ cư. Về hình thức, để tiện việc đi lại, làng ấp ở Nam Bộ thường hình thành dọc theo kinh rạch hoặc trục lộ, không có luỹ tre làng đóng kín. Do đó, tính cố kết cộng đồng của làng ấp Nam Bộ lỏng lẻo hơn làng quê ở đồng bằng Bắc Bộ và Trung Bộ.

Tín ngưỡng, phong tục và lễ hội của người Việt Nam Bộ cũng mang những sắc thái mới, do điều kiện tự nhiên và do văn hoá. Về tín ngưỡng, là một vùng đất đa tộc người, Nam Bộ cũng là nơi gặp gỡ các tín ngưỡng tôn giáo sẵn có từ Bắc Bộ, Trung Bộ, đồng thời là cái nôi sinh thành những tín ngưỡng tôn giáo mới. Vì vậy, đây chính là vùng đất phong phú nhất về tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam. Tiếp nối truyền thống của người Việt ở đồng bằng Trung và Nam Trung Bộ, người Việt Nam Bộ cũng dành ưu tiên cho đạo Phật, kết hợp với tín ngưỡng vạn vật hữu linh và thờ cúng tổ tiên. Chùa chiền có mặt ở khắp đồng bằng, đặc biệt là những vùng đồi núi sót, có sơn thuỷ hữu tình: chùa Bà Đen ở núi Bà Đen, chùa Phật Lớn ở Thất Sơn, v.v. Đạo Phật kết hợp với đạo Lão, đạo Khổng, đạo Kitô, đạo Thánh Mẫu, là cơ sở hình thành đạo Cao Đài ở Tây Ninh, với 2,7 triệu tín đồ trên vùng đất Nam Bộ và cả nước. Đạo Phật cũng là cơ sở hình thành đạo Hoà Hảo ở An Giang, với khoảng 2 triệu tín đồ. Các tôn giáo trên cũng là cơ sở làm hình thành nhiều “đạo” khác, tuy ít tín đồ nhưng cũng góp phần giải quyết nhu cầu tâm linh của cư dân trên vùng đất mới trong lúc các tôn giáo lớn chưa phát triển trong vùng: đạo Ông Trần ở xã Long Sơn, thành phố Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu; đạo Dừa ở cồn Phụng thuộc xã Tân Thạch, huyện Châu Thành, tỉnh Bến Tre, v.v. Ngoài ra, đạo Thiên Chúa, đạo Tin Lành cũng có đông tín đồ. Bên cạnh đó, người Việt Nam Bộ cũng duy trì tín ngưỡng thờ cúng Bà Chúa Xứ ở núi Sam, thờ cúng Thành hoàng ở các đình miếu, thờ cúng Cá Ông ở các làng ven biển.

Phong tục của người Việt Nam Bộ cũng có nguồn gốc từ đồng bằng Trung và Nam Trung Bộ, nhưng có tiếp biến thêm nhiều yếu tố từ phong tục của người Khmer, người Hoa. Chẳng hạn, hầu hết người Việt Nam Bộ vẫn giữ tập quán giẫy mã vào ngày 25 tháng Chạp trước khi làm lễ đón ông bà vào ngày 30 tháng Chạp âm lịch, nhưng một bộ phận người Việt Nam Bộ cũng theo tập quán tảo mộ vào tiết Thanh minh tháng Ba âm lịch giống như người Hoa. Tính cách của người Việt Nam Bộ cũng có nhiều nét khác biệt với người Việt ở đồng bằng Trung và Nam Trung Bộ: cởi mở, không ưa sự ràng buộc, chuộng sự bình đẳng; trong mưu sinh thì có tinh thần mạo hiểm, bươn chải, đầu óc sáng tạo, nhanh nhạy với cái mới; trong ứng xử thì bộc trực, hào hiệp, trọng nghĩa, khinh tài, phóng khoáng, bao dung, thích ăn chơi xả láng, v.v.

Tương ứng với với sự phong phú về cách thức hoạt động sản xuất và về tín ngưỡng, lễ hội của người Việt Nam Bộ cũng rất đa dạng, bao gồm cả bốn loại hình lễ hội chủ yếu ở Việt Nam: lễ hội nông nghiệp - ngư nghiệp; lễ hội tưởng niệm danh nhân - anh hùng dân tộc; lễ hội tín ngưỡng - tôn giáo; và hỗn hợp. Tất cả đều mang sắc thái Nam Bộ mặc dù nhiều lễ hội bắt nguồn từ Trung Bộ. Ở các đình làng, thường xuyên có các lễ hội Kỳ yên tiến hành vào đầu năm và cuối năm, để tạ ơn Thành hoàng Bổn cảnh, các thần linh và các bậc tiền hiền, hậu hiền có công khai khẩn, khai cơ, giúp dân an cư lạc nghiệp. Ở vùng ven biển, lễ hội Nghinh Ông là sự kiện quan trọng bậc nhất trong đời sống văn hoá và tâm linh của cư dân. Ở Bà Rịa - Vũng Tàu, nơi có 10 đền thờ cá voi, nhiều nhất ở miền Nam, bên cạnh lễ hội Nghinh Ông còn có lễ Lệ Cô Long Hải từ 10/2 đến 12/2 âm lịch để thờ cúng Mẫu - Nữ thần và kết hợp cúng thần biển. Ở Bến Tre, lễ hội Nghinh Ông tiến hành vào ngày 16/6 âm lịch hằng năm tại các các làng ven biển thuộc huyện Bình Đại, huyện Ba Tri. Trong ngày hội, tất cả tàu thuyền đánh cá đều về tập trung để nghinh Ông, tế lễ, vui chơi và ăn uống. Ở Cần Giờ (TP. Hồ Chí Minh), Vàm Láng (Tiền Giang)… đều có lễ hội Nghinh Ông trọng thể hằng năm. Lễ hội tưởng niệm các danh nhân có công mở đất như Nguyễn Hữu Kính, Nguyễn Văn Thoại (Thoại Ngọc Hầu), Lê Văn Duyệt, Trần Thượng Xuyên… và lễ hội tưởng niệm các anh hùng dân tộc như Trương Định, Nguyễn Trung Trực, Võ Duy Dương, Đốc binh Kiều, Phan Công Hớn, Ngô Tán Đước, Nguyễn Thanh Long, Trương Văn Rộng, Trần Công Thận… đều là những lễ hội long trọng do nhân dân tổ chức, với sự bảo trợ của chính quyền địa phương. Lễ hội tín ngưỡng - tôn giáo bao gồm hội đền Linh Sơn Thánh mẫu ở núi Bà Đen; lễ hội Vía Bà Chúa Xứ ở núi Sam; các lễ tết cổ truyền như tết Nguyên đán, tết Đoan ngọ; các lễ hội thường niên của đạo Phật, đạo Cao Đài, đạo Hoà Hảo, đạo Thiên Chúa, đạo Tin Lành… Trong số đó, lớn nhất là lễ hội Vía Bà Chúa Xứ ở núi Sam, Châu Đốc, một lễ hội đặc trưng của cư dân Nam Bộ, hằng năm thu hút đến 2,5 triệu người hành hương và du khách.

Về văn học, nghệ thuật, Nam Bộ có một kho tàng văn học, văn nghệ dân gian phong phú. Đó là các truyện dân gian phản ánh sự nghiệp khai phá đất đai, gắn liền với những danh thắng, di tích và nhân vật lịch sử. Đó là kho tàng ca dao và dân ca với các điệu hò, điệu lý, các bài hát huê tình, hát ru em, hát đồng dao, hát sắc bùa, hát thài, hát rối, hát vọng cổ, hát tài tử, v.v. Đặc biệt, hát vọng cổ và hát tài tử rất được người Nam Bộ ưa thích. Ngoài ra, Nam Bộ còn có một số thể loại văn học dân gian đặc sắc khác là nói vè, nói tuồng, nói thơ. Đây là loại hình tự sự dân gian khá phổ biến, nó thông tin nhanh những nỗi niềm, tâm sự. Trong đó, vè chiếm vị trí quan trọng, có những vè tiêu biểu như vè Chàng Lía, vè Trịnh Hâm, vè thầy Thông Chánh… Truyện thơ và hình thức diễn xướng nói thơ cũng là một hoạt động văn nghệ dân gian phổ biến tại Nam Bộ, với các truyện thơ nổi tiếng như Lục Vân Tiên, Phạm Công - Cúc Hoa, Thoại Khanh - Châu Tuấn, Lâm Sanh - Xuân Nương, Thạch Sanh - Lý Thông, Dương Ngọc, Hoàng Trừu, Tấm Cám, Hậu Vân Tiên… Hát bội (tuồng) từ miền Trung đưa vào đã phát triển mạnh mẽ trên đất Nam Bộ. Hầu hết các lễ hội thường có kèm theo hát bội. Ca nhạc tài tử phát sinh từ Gia Định rồi lan đến các tỉnh miền Tây, là một trong những cội nguồn của nghệ thuật cải lương là loại hình sân khấu mới ra đời tại Nam Bộ vào đầu thế kỷ XX. Trên cơ sở khai thác đặc điểm ngữ âm Nam Bộ và những thành tựu của ca nhạc, sân khấu dân gian và ca nhạc tài tử Nam Bộ, cùng với sự tiếp biến loại hình sân khấu kịch nói phương Tây, cải lương đã nhanh chóng trở thành một trong ba loại hình sân khấu dân tộc phổ biến ở Việt Nam.

Văn hoá bác học ở Nam Bộ cũng bước đầu phát triển với những thi đàn, thi xã như Tao đàn Chiêu Anh Các, Bình Dương Thi xã, Bạch Mai Thi xã, trường tư thục của Gia Định Xử sĩ Võ Trường Toản ở Hoà Hưng… Tao đàn Chiêu Anh Các còn để lại tác phẩm Hà Tiên thập vịnh. “Gia Định tam gia” là Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định và Ngô Nhân Tĩnh là tác giả các công trình biên khảo Hoàng Việt nhất thống dư địa chí, Gia Định Thành thông chí… Ông nghè đầu tiên của Nam Bộ là Phan Thanh Giản đã làm Tổng tài biên soạn bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục. Trong thời kỳ cận đại, Nam Bộ có nhiều nhà thơ, nhà văn, nhà báo, nhà nghiên cứu nổi tiếng, như Nguyễn Đình Chiểu, Phan Văn Trị, Bùi Hữu Nghĩa, Hồ Huân Nghiệp, Nguyễn Thông, Hồ Biểu Chánh, Trần Chánh Chiếu, Sương Nguyệt Anh, Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của, v.v. Là vùng đất mới, nhưng Nam Bộ cũng là nơi có nhiều di tích lịch sử - văn hoá như Văn miếu Trấn Biên, đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh ở Đồng Nai; di tích Rạch Gầm-Xoài Mút, di tích Ấp Bắc, luỹ Pháo Đài, lăng Hoàng Gia, lăng Trương Định, lăng Tứ Kiệt ở Tiền Giang; Văn Miếu ở Vĩnh Long, v.v. Gần đây, một số địa phương ở Nam Bộ đã tiến hành phục dựng, trùng tu các di tích này để tôn vinh những người có công đối với lịch sử và văn hoá của vùng đất phương Nam.

Cách thức ăn, mặc, ở, đi lại của người Việt ở Nam Bộ cũng được điều chỉnh phù hợp với điều kiện tự nhiên. Trước hết, ẩm thực của người Việt Nam Bộ cũng theo truyền thống bảo đảm cân bằng âm dương và theo quy luật ngũ hành tương sinh tương khắc của người Việt nói chung. Tuy nhiên, do điều kiện địa lý đặc thù và giao lưu tiếp biến văn hoá, cơ cấu bữa ăn thông thường của người Việt nơi đây đã được điều chỉnh từ cơm - rau - cá - thịt thành cơm - canh - rau - tôm cá. Để cân bằng với khí hậu nóng nực, người Việt nơi đây rất chuộng ăn canh, và do tiếp biến các món canh chua của người Khmer, nên các món canh chua Nam Bộ cực kỳ phong phú. Do nguồn thuỷ sản dồi dào, thành phần thuỷ sản như cá, tôm, cua, rùa, rắn, nghêu, sò, ốc, hến, lươn… giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu bữa ăn. Cũng do môi trường lắm tôm cá, nên các loại mắm nơi đây phong phú hơn hẳn các vùng miền khác: mắm cá lóc, mắm cá sặc, mắm cá linh, mắm tôm chua, mắm rươi, mắm còng, mắm ba khía, mắm ruốc, mắm nêm… Cách chế biến cũng rất đa dạng và đặc sắc: mắm sống, mắm kho, mắm chưng, lẩu mắm, bún mắm… Từ các nguồn nguyên liệu thuỷ sản này kết hợp với các loại rau trái phong phú, người Nam Bộ đã sử dụng các kỹ thuật nấu nướng khác nhau như nướng, hấp, chưng, luộc, kho, xào, khô, mắm... để chế biến ra các loại món ăn khác nhau với những hương vị độc đáo. Về trang phục, do sống trong môi trường sông nước, nông dân người Việt ở Nam Bộ, cả nam và nữ, rất thích chiếc áo bà ba và chiếc khăn rằn. Chiếc áo bà ba gọn nhẹ rất tiện dụng khi chèo ghe, bơi xuồng, lội đồng, tát mương, tát đìa, cắm câu giăng lưới, và có túi để có thể đựng một vài vật dụng cần thiết. Chiếc khăn rằn được dùng để che đầu, lau mồ hôi, và có thể dùng quấn ngang người để thay quần. Nhà ở của người Việt Nam Bộ có ba loại chính: nhà đất cất dọc theo ven lộ, nhà sàn cất dọc theo kinh rạch, và nhà nổi trên sông nước. Nhà nổi trên sông nước là nơi cư trú đồng thời là phương tiện mưu sinh của những gia đình theo nghề nuôi cá bè, vận chuyển đường sông, buôn bán ở các chợ nổi, bán sỉ và bán lẻ trên sông. Việc đi lại, vận chuyển càng phụ thuộc vào địa hình đặc trưng của không gian Nam Bộ. Ở trên đất liền thì các cư dân Nam Bộ dùng xe bò, xe ngựa, xe đạp, xe thồ, xe tải... Ở vùng sông nước thì dùng xuồng, ghe, tắc ráng, vỏ lãi, tàu, bè, bắc (phà), cộ… Ở miền Tây sông nước, xuồng ghe có vai trò đặc biệt quan trọng, vừa là phương tiện vận chuyển tiện dụng cho tất cả mọi người, vừa là phương tiện mưu sinh và phương tiện cư trú của một số lớn cư dân làm nghề đò ngang, đò dọc, buôn bán và nuôi cá trên sông. Hình ảnh dòng sông, con đò vì vậy đã phổ biến đến mức trở thành một hình tượng văn học, một biểu tượng của không gian Nam Bộ.

 

3. Giao lưu tiếp biến văn hoá: nhân tố biến đổi văn hoá truyền thống Việt Nam ở phương Nam

Sự bảo tồn và sự biến đổi của văn hoá truyền thống Việt Nam trên địa bàn Nam Bộ còn bắt nguồn từ điều kiện giao lưu văn hoá cực kỳ đa dạng: Đây là nơi duy nhất ở Việt Nam mà tộc người Việt cùng chia sẻ không gian văn hoá đồng bằng với ba tộc người thiểu số có nền văn hoá phát triển và có những thế mạnh văn hoá khác nhau: Hoa, Khmer, Chăm; chưa kể các nhóm cư dân khác. Đây cũng là nơi mà người Việt tiếp xúc thuận lợi nhất với Đông Nam Á, và là nơi văn hoá Việt tiếp xúc lâu dài nhất với văn hoá phương Tây. Vì vậy, đây là nơi văn hoá vùng có đặc trưng đa sắc, trong khi văn hoá Việt cũng mang một sắc thái mới, vừa tương đồng vừa khác biệt với văn hoá Việt ở miền Bắc, miền Trung.

Do không gian văn hoá Nam Bộ là phần mở rộng của không gian văn hoá Việt Nam trên một vùng đất mới mà ở đó, chung tay khai phá với người Việt còn có các tộc người bản địa và các tộc người di dân, nên ngay từ đầu, văn hoá của cư dân Việt ở Nam Bộ, mà trong đó đã có sẵn yếu tố Chăm, đã giao lưu mật thiết với văn hoá của các cư dân Khmer, Hoa… Trong thời cận đại và hiện đại, trong suốt một thời gian dài vùng đất này lại chịu ảnh hưởng của văn hoá Pháp rồi tiếp đó là văn hoá Mỹ. Và từ năm 1975, nơi đây cũng trở thành một địa bàn biến động mạnh mẽ về thành phần tộc người không kém Tây Nguyên. Tất cả đã biến Nam Bộ thành một vùng đất mà giao lưu, tiếp biến văn hoá diễn ra với tốc độ rất nhanh. Hệ quả là hầu như không có hiện tượng văn hoá nào ở nơi đây còn nguyên chất thuần Việt mà luôn có bóng dáng của những nền văn hoá khác, đã hội tụ nơi đây trong hơn ba thế kỷ qua. Cho nên, có thể nói, bên cạnh những đặc trưng chung của văn hoá Việt, văn hoá Nam Bộ có thêm một đặc trưng mới là sự giao thoa văn hoá. Đặc trưng này khiến cho về đại thể, văn hoá Nam Bộ vừa tương đồng lại vừa khác biệt với cội nguồn của nó là văn hoá Việt ở đồng bằng Bắc Bộ và Trung Bộ.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là văn hoá Nam Bộ chỉ là con số cộng các luồng văn hoá đã hội tụ nơi đây. Trong quá trình giao thoa văn hoá, cư dân Việt nơi đây đã không tiếp thu trọn gói các nền văn hoá khác mà chỉ những yếu tố đáp ứng các nhu cầu vật chất và tinh thần để bổ sung vào hành trang văn hoá mang theo. Tiêu biểu là những sản phẩm văn hoá gốc phương Tây hoặc có ảnh hưởng của phương Tây như chữ Quốc ngữ, nhà in, báo chí, tiểu thuyết, thơ mới, trường học kiểu phương Tây, Âu phục, áo dài... Những sản phẩm ấy đều được Việt hoá trước hoặc trong quá trình du nhập vào Nam Bộ và phổ biến đến các vùng miền khác. Vì vậy mà có thể nói rằng, dù văn hoá Việt nơi đây ít chất thuần Việt nhưng nó vẫn không tự đánh mất mình. Đúng hơn, nó vừa tự thân biến đổi để thích ứng với các giá trị văn hoá mới mà nó thu nạp được, vừa tái tạo các giá trị văn hoá mới đó theo hướng làm cho chúng thích ứng với văn hoá Việt, với nhu cầu của người Việt trên vùng đất mới. Như vậy, sự tái tạo các giá trị văn hoá mới cũng là một đặc trưng của văn hoá nơi đây.

 

4. Kết luận

Nói tóm lại, do hình thành trên một vùng đồng bằng sông nước và trên một vùng đất đa tộc người, văn hoá Nam Bộ có hai đặc trưng chủ đạo là đặc trưng đồng bằng sông nước và đặc trưng tiếp biến văn hoá. Xét về mức độ, những đặc trưng chủ đạo này cũng là những nét đặc thù của vùng văn hoá Nam Bộ. Bởi vì mặc dù đặc trưng đồng bằng sông nước cũng có mặt trong các vùng văn hoá đồng bằng ở Bắc Bộ và Trung Bộ, nhưng chỉ ở Nam Bộ yếu tố sông nước mới nổi lên thành một đặc trưng chủ đạo, chi phối toàn diện cuộc sống cũng như các thành tố văn hoá của các cộng đồng cư dân. Và mặc dù các vùng văn hoá đồng bằng ở Bắc Bộ và Trung Bộ đều có tiếp biến văn hoá của các tộc người khác nhau, nhưng chỉ ở Nam Bộ văn hoá các tộc người thiểu số cộng cư và văn hoá nước ngoài mới đủ sức khúc xạ văn hoá của cư dân Việt trong vùng đến mức làm cho nó trở nên vừa quen vừa lạ đối với chính người Việt đến từ miền Bắc, miền Trung.

Nói cách khác, tự nhiên và văn hoá, hai nhân tố đó đã phối hợp để vừa phát huy, vừa biến đổi các giá trị văn hoá truyền thống Việt Nam, buộc văn hoá Việt cũng như văn hoá của các cư dân khác sinh tụ trên địa bàn Nam Bộ phải tự cấu trúc lại, lược bỏ những giá trị không còn phù hợp với môi trường mới, phát triển hoặc sáng tạo những giá trị mới giúp con người có thể tồn tại và phát triển trên một vùng đồng bằng sông nước, đan xen những tộc người khác biệt nhau về văn hoá.

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

  1. Chu Xuân Diên (2008), Cơ sở văn hoá Việt Nam, in lần đầu năm 1999, tái bản lần thứ hai năm 2008, TP. Hồ Chí Minh: NXB Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh.
  2. Đinh Thị Dung (2008), Địa văn hoá và các vùng văn hoá Việt Nam, bài giảng lớp Cao học văn hoá học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP. Hồ Chí Minh.
  3. Huỳnh Công Bá (2008), Cơ sở văn hoá Việt Nam, Huế: NXB Thuận Hoá.
  4. Huỳnh Lứa chủ biên & Lê Quang Minh & Lê Văn Năm & Nguyễn Nghị & Đỗ Hữu Nghiễm (1987), Lịch sử khai phá vùng đất Nam Bộ, TP. Hồ chí Minh: NXB Thành phố Hồ Chí Minh.
  5. Lê Quang Định (2005), Hoàng Việt nhất thống dư địa chí, nguyên tác chữ Hán hoàn tất năm 1806, Phan Đăng dịch, chú giải và giới thiệu, NXB Thuận Hoá & Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây.
  6. Lê Trung Hoa (2003), Văn hoá Nam Bộ, bài giảng cao học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP. Hồ Chí Minh.
  7. Li Tana (1999), Xứ Đàng Trong: Lịch sử kinh tế - xã hội Việt Nam thế kỷ 17 và 18, Luận án tiến sĩ tại Đại học Quốc gia Australia tháng 9/1992, nguyên bản tiếng Anh, bản dịch tiếng Việt của Nguyễn Nghị, TP. Hồ Chí Minh: NXB Trẻ.
  8. Nhà Xuất bản Sự thật (1978), Việt Nam đất nước giàu đẹp, tập I, NXB Sự thật.
  9. Nhiều tác giả (2000), Văn hoá Nam Bộ trong không gian xã hội Đông Nam Á, TP. Hồ Chí Minh: NXB Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh.

10. Nhiều tác giả (2001), Nam Bộ xưa & nay, NXB Thành phố Hồ Chí Minh & Tạp chí Xưa & Nay.

11. Phạm Đức Dương (2000), Văn hoá Việt Nam trong bối cảnh Đông Nam Á, Hà Nội: NXB Khoa học Xã hội.

12. Quốc sử quán triều Nguyễn (1992), Đại Nam nhất thống chí, nguyên tác chữ Hán hoàn tất năm 1882, bản dịch tiếng Việt của Phạm Trọng Điềm, Huế: NXB Thuận Hoá.

13. Sơn Nam (2007), Đất Gia Định - Bến Nghé xưa & Người Sài Gòn, tái bản lần thứ 2, TP. Hồ Chí Minh: NXB Trẻ.

14. Trần Ngọc Thêm (1999), Cơ sở văn hoá Việt Nam, tái bản lần thứ 2, NXB Giáo dục.

15. Trần Ngọc Thêm (2001), Tìm về bản sắc văn hoá Việt Nam. Cái nhìn hệ thống - loại hình, in lần thứ 3, sửa chữa và bổ sung, NXB Thành phố Hồ Chí Minh.

16. Trần Quốc Vượng (1998), Việt Nam cái nhìn địa văn hoá, Hà Nội: NXB Văn hoá Dân tộc & Tạp chí Văn hoá Nghệ thuật.

17. Trần Quốc Vượng (2003), Văn hoá Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm, NXB Văn học.

18. Trần Quốc Vượng chủ biên (1998), Cơ sở văn hoá Việt Nam, NXB Giáo dục.

19. Trịnh Hoài Đức (1999), Gia Định Thành thông chí, nguyên tác chữ Hán hoàn tất năm 1820, Đỗ Mộng Khương & Nguyễn Ngọc Tỉnh dịch, Đào Duy Anh hiệu đính và chú thích, NXB Giáo dục.

20. Vũ Thế Bình chủ biên (2000), Non nước Việt Nam. Sách hướng dẫn du lịch, in lần thứ 3, Trung tâm Công nghệ Thông tin Du lịch, Hà Nội.

nguồn: vanhoahoc
 

Các bài khác:
· BÍ ẨN TẬP TỤC CHÍCH MÁU TÌM KẺ GIAN CỦA ĐỒNG BÀO CA DONG Ở QUẢNG NAM
· HÌNH BÓNG MAO TRONG TRUNG QUỐC CỦA TẬP CẬN BÌNH
· SỰ RA ĐỜI CỦA CHỮ QUỐC NGỮ VÀ CÁI CHẾT SIÊU VIỆT CỦA NGUYỄN VĂN VĨNH
· THANH KIẾM PHÙ TANG
· NGOẠI TỘC DÀY XÉO TRUNG QUỐC (KỲ 2)
· NGOẠI TỘC DÀY XÉO TRUNG QUỐC
· CHÍNH BIẾN VÀ QUYỀN BIẾN CỦA MAO TRẠCH ĐÔNG
· CHUYỆN ĐÔNG CHUYỆN TÂY VỚI HỌC GIẢ AN CHI
· 5 TIN GIẢ TỪNG GÂY HOANG MANG TRONG LỊCH SỬ
· VÌ LẼ GÌ VIỆT NAM TA KHÔNG BỊ HÁN HÓA?
· THẾ GIỚI NHỎ BÉ SỐNG ĐỘNG QUA KINH HIỂN VI
· PHAN KHÔI - NGƯỜI QUẢNG NAM "THỨ THIỆT"
· ĐỪNG BÁN GIÁO DỤC CHO DOANH NGHIỆP
· GIẢI NOBEL VĂN HỌC 2017: NHÀ CÁI ĐIỂM DANH CỖ XE TAM MÃ
· ĐẠO PHẬT
· ĐỐI CHIẾU SỨ ĐIỆP "TRUYỆN HỒNG BÀNG THỊ" VỚI SỨ ĐIỆP CÁC NỀN VĂN HÓA KHÁC
· ĐÀO TẤN XỨNG ĐÁNG ĐƯỢC TÔN VINH DANH NHÂN VĂN HÓA THẾ GIỚI
· TIẾNG VIỆT THỜI LM DE RHODES-CÁCH DÙNG ĐỖ TRẠNG NGUYÊN, TRÊN/DƯỚI
· ÔNG BA BỊ BẮT TRẺ CON TRONG TRUYỀN THUYẾT LÀ HÒA THƯỢNG TĂNG CANG CHÙA THIÊN MỤ?
· CỰU TỬ TỪ 14 NĂM Ở CÔN ĐẢO: PHIÊN TÒA ĐỊNH MỆNH

 

  
Gia đình Bích Khê